Khi bắt đầu đi đánh giải hoặc cho con theo học cờ tướng, nhiều người sẽ nghe những từ như "đẳng cấp", "kiện tướng", "bảng xếp hạng", "điểm Elo". Nghe thì có vẻ giống nhau, nhưng thật ra đó là ba thứ khác nhau: danh hiệu, đẳng cấp vận động viên và thứ hạng theo điểm. Hiểu đúng từng thứ giúp bạn biết mình đang ở đâu, và quan trọng hơn, giúp bạn không biến việc học cờ thành cuộc đuổi theo một tấm giấy chứng nhận.
Bài này giải thích nguyên tắc chung. Chi tiết cụ thể — mốc điểm, số ván cần đạt, giải nào được tính — do từng liên đoàn và ban tổ chức quy định và có thể thay đổi theo từng năm, nên khi cần con số chính xác, hãy xem quy chế hiện hành của liên đoàn hoặc ban tổ chức giải.
Ba thứ thường bị gọi chung là "đẳng cấp"
1. Danh hiệu
Danh hiệu là tên gọi được một tổ chức cờ chính thức phong cho kỳ thủ khi đạt thành tích theo quy định: ví dụ các danh hiệu kiện tướng ở cấp quốc gia, hay danh hiệu quốc tế do tổ chức cờ tướng quốc tế công nhận. Danh hiệu thường gắn với thành tích thi đấu ở những giải được công nhận, không phải do tự khai hay mua được.
Điểm quan trọng: danh hiệu phần lớn là vĩnh viễn hoặc rất bền. Một người đã được phong danh hiệu thì dù nhiều năm không thi đấu, danh hiệu vẫn còn. Vì vậy danh hiệu cho biết người đó từng đạt tới trình độ nào, chứ không nói chắc họ đang mạnh cỡ nào lúc này.
2. Đẳng cấp vận động viên
Ở nhiều nước, trong đó có Việt Nam, các môn thể thao — kể cả cờ — có hệ thống phong đẳng cấp vận động viên theo thành tích tại các giải chính thức. Đây là hệ thống của ngành thể thao nói chung, áp dụng cho nhiều môn, và thường gắn với thứ hạng đạt được ở những giải cấp quốc gia hoặc quốc tế.
Người chơi phong trào hiếm khi cần quan tâm tới đẳng cấp này. Nó chủ yếu có ý nghĩa với vận động viên thi đấu chuyên nghiệp hoặc bán chuyên, khi tham gia hệ thống đào tạo của các đội tuyển.
3. Thứ hạng theo điểm (xếp hạng, Elo)
Đây là thứ thay đổi liên tục: mỗi ván có tính điểm, điểm của bạn tăng hoặc giảm tuỳ kết quả và độ mạnh của đối thủ. Nhiều hệ thống dùng công thức Elo hoặc một biến thể của nó. Thứ hạng theo điểm phản ánh phong độ gần đây tốt hơn danh hiệu.
Bạn sẽ gặp hai loại điểm:
- Điểm chính thức — do một liên đoàn hoặc hệ thống giải tính, chỉ dựa trên ván đánh ở giải được công nhận.
- Điểm online — do mỗi trang hoặc ứng dụng chơi cờ tự tính, dựa trên ván đánh trên trang đó.
Hai loại điểm này không đổi qua lại được. Cùng một người có thể có điểm online rất khác điểm chính thức, và điểm ở trang này cũng không so thẳng được với trang kia. Bài xếp hạng online và xếp hạng chính thức giải thích kỹ vì sao.
Ai công nhận?
Cờ tướng ở Việt Nam là một môn trong hệ thống thể thao chính thức, được quản lý chung trong khuôn khổ liên đoàn cờ quốc gia cùng các liên đoàn, hội cờ ở tỉnh, thành phố. Ở cấp quốc tế có các tổ chức cờ tướng khu vực và thế giới tổ chức giải và công nhận danh hiệu riêng của họ.
Điều người chơi cần nhớ:
- Chỉ tổ chức có thẩm quyền mới phong danh hiệu. Một câu lạc bộ, một trung tâm dạy cờ hay một trang web có thể đặt ra "cấp độ" nội bộ để học viên có mục tiêu, nhưng đó không phải danh hiệu chính thức.
- Không phải giải nào cũng được tính. Giải phong trào ở phường, giải nội bộ câu lạc bộ rất đáng tham gia để rèn luyện, nhưng thường không nằm trong hệ thống tính điểm hay xét danh hiệu. Muốn biết giải nào được tính, hỏi ban tổ chức trước khi đăng ký.
- Quy chế thay đổi. Mốc thành tích, số giải cần tham dự, độ tuổi các nhóm thi đấu có thể được điều chỉnh. Thông tin cũ trên mạng rất dễ sai.
Cấp độ nội bộ của lớp học và câu lạc bộ
Nhiều lớp dạy cờ tướng chia học viên thành cấp độ: nhập môn, cơ bản, trung cấp, nâng cao — hoặc đặt tên vui như "tốt", "mã", "xe". Đây là công cụ sư phạm tốt: người học biết mình đang học phần nào và phần tiếp theo là gì.
Nhưng phụ huynh nên hiểu đúng: cấp độ nội bộ chỉ có ý nghĩa trong lớp đó. Lên cấp ở một trung tâm không có nghĩa là đạt một trình độ được công nhận chung. Khi hỏi về lớp học, hãy hỏi cấp độ đó dựa trên tiêu chí gì: số bài đã học, bài kiểm tra kỹ năng cụ thể, hay chỉ là số buổi đã đóng học.
Đạt danh hiệu bằng cách nào — nhìn tổng quát
Con đường chung thường giống nhau ở mọi hệ thống:
- Đánh giải được công nhận ở cấp phù hợp — thường bắt đầu từ giải cấp tỉnh, thành phố hoặc giải trẻ.
- Đạt thành tích theo quy định — có thể là thứ hạng trong giải, số điểm đạt được trước những đối thủ có trình độ nhất định, hoặc tổ hợp nhiều tiêu chí.
- Được tổ chức có thẩm quyền xét và công nhận.
Không có đường tắt. Và với phần lớn người học cờ — kể cả trẻ em học rất chăm — danh hiệu không phải mục tiêu cần đặt ra sớm. Bài muốn có đẳng cấp cần gì nói kỹ hơn cho người thật sự muốn đi con đường thi đấu.
Vì sao đừng chạy theo danh hiệu
Danh hiệu và thứ hạng là thước đo, không phải đích đến. Một vài lý do:
- Chạy theo điểm làm người chơi sợ thua. Người sợ tụt hạng thường né đối thủ mạnh, không dám thử khai cuộc mới, chơi co cụm. Đó chính là những thứ kìm tiến bộ.
- Trẻ em đặc biệt dễ bị áp lực. Khi bố mẹ nói về "lên hạng", "đạt cấp", trẻ nghe thành "mình chỉ được yêu thương khi thắng". Với trẻ, niềm vui với ván cờ và thói quen suy nghĩ quan trọng hơn mọi con số. Vì lý do này, trang chơi cờ ở đây cố ý không hiển thị điểm hay bảng xếp hạng cho người chơi.
- Danh hiệu không nói lên cách một người dạy. Nhiều người thầy giỏi nhất cho người mới lại không có danh hiệu cao; nhiều người rất mạnh lại không biết giải thích. Khi chọn thầy, xem bài về cách chọn lớp và thầy.
Vậy nên nhìn đẳng cấp thế nào cho đúng?
- Dùng nó để chọn đối thủ và giải phù hợp, không phải để đánh giá giá trị bản thân.
- So mình với chính mình ba tháng trước: có ít nước hỏng hơn không, tàn cuộc có chắc hơn không, có tự tìm ra đòn sát cục nhanh hơn không.
- Đọc thông tin chính thức từ nguồn chính thức. Bảng xếp hạng lưu truyền trên mạng có thể lỗi thời.
Bài nên nhìn thứ hạng thế nào đi sâu vào chuyện này, đặc biệt cho phụ huynh.
Câu hỏi thường gặp
Học ở trung tâm lâu có được cấp danh hiệu không?
Không. Trung tâm có thể cấp giấy xác nhận hoàn thành khoá học hoặc lên cấp độ nội bộ, nhưng danh hiệu chính thức chỉ do tổ chức cờ có thẩm quyền phong, dựa trên thành tích thi đấu ở giải được công nhận.
Danh hiệu có mất đi không?
Phần lớn danh hiệu cờ được giữ lâu dài hoặc vĩnh viễn. Còn điểm xếp hạng thì thay đổi theo từng giải. Quy định cụ thể của từng tổ chức có thể khác nhau, nên cần xem quy chế hiện hành.
Điểm trên trang chơi cờ online có dùng để xét danh hiệu được không?
Không. Điểm online do từng trang tự tính và chỉ có ý nghĩa trên trang đó. Danh hiệu và đẳng cấp chính thức chỉ xét thành tích ở giải được công nhận.
Trẻ mấy tuổi thì nên nghĩ tới chuyện đẳng cấp?
Không có tuổi "nên". Phần lớn trẻ học cờ để vui và rèn tư duy. Chỉ khi trẻ thật sự thích thi đấu, tự muốn đi giải và có người hướng dẫn phù hợp, gia đình mới cần tìm hiểu hệ thống thi đấu chính thức — và vẫn nên giữ trọng tâm ở niềm vui chơi cờ.
Tìm quy chế chính thức ở đâu?
Hỏi trực tiếp liên đoàn hoặc hội cờ tỉnh, thành phố nơi bạn sống, hoặc ban tổ chức giải bạn định tham gia. Họ có văn bản quy chế mới nhất.
