Con số có sức hút rất lạ. Chỉ cần một ứng dụng hiện điểm sau mỗi ván, nhiều người bắt đầu chơi vì con số hơn là vì ván cờ. Người lớn thì cay cú khi tụt hạng; trẻ em thì khóc vì mất vài điểm. Thứ hạng cờ tướng không xấu — nó là công cụ hữu ích — nhưng như mọi công cụ, dùng sai chỗ thì hại.
Bài này bàn cách nhìn thứ hạng cho đúng: lúc nào nên xem, xem để làm gì, và lúc nào nên cất nó đi.
Thứ hạng thật ra nói gì
Điểm xếp hạng chỉ nói một điều khá hẹp: dựa trên kết quả gần đây, bạn có khả năng thắng bao nhiêu phần trước những người khác trong cùng hệ thống. Nó không nói:
- Bạn hiểu cờ sâu tới đâu.
- Bạn tiến bộ nhanh hay chậm so với chính mình.
- Bạn có kiên nhẫn, có biết thua đẹp, có thích cờ hay không.
- Bạn có phải người giỏi, người thông minh hay không.
Con số giống như cân nặng: có ích khi theo dõi sức khoẻ, nhưng không ai lấy cân nặng để nói một người tốt hay xấu.
Thứ hạng hữu ích khi nào
Chọn đối thủ
Chơi với người quá yếu thì chán, với người quá mạnh thì nản. Điểm giúp tìm đối thủ vừa sức — những ván giằng co, mỗi bên đều có cơ hội — là nơi học được nhiều nhất.
Chọn giải và bảng thi đấu
Nhiều giải chia bảng theo trình độ. Biết điểm hoặc thành tích của mình giúp đăng ký đúng bảng, tránh vừa phí công vừa mất vui.
Nhìn xu hướng dài hạn
Điểm trung bình tháng này so với ba tháng trước cho bạn biết hướng đi chung. Nhưng chỉ nhìn xu hướng, không nhìn từng ván.
Thứ hạng gây hại khi nào
Khi nó quyết định tâm trạng
Nếu thua một ván mà mất ngủ, hoặc bỏ học cờ cả tuần vì tụt điểm, con số đã vượt khỏi vai trò của nó. Lúc đó nên tạm ẩn điểm hoặc chơi chế độ không tính điểm.
Khi nó làm bạn né đối thủ mạnh
Người sợ mất điểm thường chỉ chơi với người yếu hơn. Điểm đứng yên, trình độ cũng đứng yên.
Khi nó làm bạn sợ thử cái mới
Một khai cuộc mới, một cách chơi tấn công hơn — lúc đầu chắc chắn sẽ thua vài ván. Người bám điểm thường không dám thử, và mãi chơi một kiểu.
Khi nó trở thành phần thưởng hay hình phạt cho trẻ
Đây là tác hại lớn nhất. Khi bố mẹ vui ra mặt lúc con lên hạng và lạnh nhạt lúc con tụt, trẻ học được rằng mình chỉ đáng yêu khi thắng. Trẻ bắt đầu sợ thua, giấu ván thua, thậm chí muốn bỏ cờ. Bài tránh áp lực thành tích nói kỹ về chuyện này.
Cách giữ con số đúng chỗ
Với người lớn
- Xem điểm theo lịch, không xem sau mỗi ván. Ví dụ mỗi cuối tháng xem một lần.
- Đặt mục tiêu về hành vi, không về điểm. "Mỗi ván kiểm tra quân bị bắt trước khi đi" là mục tiêu tự kiểm soát được; "lên 1.800" thì không.
- Tách ván luyện và ván tính điểm. Thử khai cuộc mới ở ván không tính điểm hoặc ván với bạn bè.
- Nghỉ khi thua liên tiếp. Ba ván thua liền là tín hiệu nên dừng, không phải tín hiệu nên gỡ.
Với trẻ em
- Không hiện điểm cho trẻ nhỏ, hoặc chọn nơi chơi không tính điểm. Trang chơi ở đây — với máy hay online — cố ý không có điểm hay bảng xếp hạng.
- Nói về ván cờ, không nói về con số. "Nước Pháo lúc nãy con nghĩ ra thế nào?" có sức nuôi dưỡng hơn mọi lời khen điểm cao.
- Khen sự cố gắng và cách nghĩ, không khen kết quả. Xem khen con đúng chỗ.
- Để trẻ tự chọn có thi đấu hay không. Trẻ thích giải thì cho đi; trẻ chỉ thích chơi với bạn thì cũng rất tốt.
Đo tiến bộ mà không cần thứ hạng
Có nhiều thước đo gần gũi hơn điểm số:
- Số nước hỏng mỗi ván: tự xem lại ván, đếm những nước để mất quân không đáng.
- Tàn cuộc cơ bản: có tự thắng được Xe đơn độc trước Tướng trơ không, có biết khi nào tàn cuộc chỉ hoà?
- Tốc độ nhận ra đòn: mỗi tuần giải vài thế sát cục, xem có nhanh hơn không.
- Chất lượng khai cuộc: có ra quân kịp thời không, có để Xe nằm im tới giữa ván không.
- Thái độ sau ván thua: có bình tĩnh xem lại không, hay đổ lỗi và bỏ đi?
Những thước đo này nói nhiều về tiến bộ thật hơn bất kỳ con số nào. Bài tự đánh giá trình độ cờ tướng có bảng tự kiểm tra cụ thể.
Khi nào nên nghiêm túc với thứ hạng
Với người muốn thi đấu ở cấp cao, thứ hạng và thành tích chính thức là một phần của con đường. Khi đó:
- Tìm hiểu hệ thống chính thức qua liên đoàn, hội cờ địa phương — xem quy chế hiện hành.
- Có người hướng dẫn để lên kế hoạch giải hợp lý, không chạy giải liên tục tới kiệt sức.
- Vẫn giữ nguyên tắc: điểm là kết quả của việc chơi tốt, không phải mục tiêu tự thân.
Xem thêm muốn có đẳng cấp cần gì.
Câu hỏi thường gặp
Có nên cho trẻ xem bảng xếp hạng lớp học không?
Không nên với trẻ nhỏ. Bảng xếp hạng công khai dễ làm trẻ đứng cuối mất hứng, trẻ đứng đầu sợ tụt. Lớp học tốt thường ghi nhận tiến bộ riêng của từng trẻ thay vì so trẻ với nhau.
Người lớn học cờ có cần theo dõi thứ hạng không?
Không bắt buộc. Nếu bạn thích con số và nó giúp bạn có động lực, cứ theo dõi — nhưng theo xu hướng dài hạn. Nếu con số làm bạn căng thẳng, cứ ẩn đi.
Tụt điểm liên tục có phải do mình yếu đi?
Hiếm khi. Thường do mệt, do tâm lý muốn gỡ, hoặc do chơi quá nhiều ván liền. Nghỉ ngơi và xem lại ván thường giải quyết được.
Làm sao để con không khóc khi thua?
Coi ván thua là chuyện bình thường ngay từ nhà: bố mẹ thua cũng cười, cũng rủ con xem lại. Không nhắc tới điểm, và khen con vì đã chơi hết ván, đã nghĩ kỹ.
Thứ hạng cao có giúp tìm thầy tốt hơn không?
Không nhất thiết. Người thầy phù hợp là người hiểu trình độ và tính cách học viên. Xem cách chọn thầy dạy cờ tướng.
