Không phải ai cũng có điều kiện tìm thầy hay đi lớp cờ tướng. Có người ở xa, có người bận, có người đơn giản thích tự khám phá. Tin tốt là tự học cờ tướng hoàn toàn khả thi, và nhiều người chơi khá giỏi chưa từng học lớp chính thức nào.
Điều khác biệt giữa người tự học tiến bộ và người tự học giậm chân tại chỗ nằm ở ba điều: có kế hoạch, chơi đủ nhiều, và biết tự xem lại ván. Bài này hướng dẫn cả ba.
Bốn nguồn học cho người tự học
1. Tài liệu và sách
Sách cờ tướng, bài viết trực tuyến, bài giảng có hệ thống giúp bạn học có thứ tự. Nên chọn tài liệu phù hợp với trình độ: người mới cần tài liệu về luật, chiếu bí cơ bản, nguyên tắc ra quân; người đã chơi được cần tài liệu về chiến thuật, khai cuộc, tàn cuộc.
2. Máy chơi cờ
Máy là đối thủ luôn sẵn sàng, không mệt, có nhiều mức độ. Chơi với máy ở mức vừa sức giúp bạn luyện tập bất cứ lúc nào. Nên chọn mức mà bạn thắng khoảng một phần ba đến một nửa số ván.
3. Người thật
Máy không thay được người thật. Người chơi có phong cách, có tâm lý, có những nước đi bất ngờ. Tìm bạn cờ qua gia đình, hàng xóm, câu lạc bộ phường, hoặc mời bạn chơi online.
4. Ván cờ của chính mình
Đây là nguồn học quý nhất và hay bị bỏ qua nhất. Mỗi ván thua chứa ít nhất một bài học. Người tự học biết khai thác ván của mình sẽ tiến bộ nhanh hơn người đọc nhiều sách mà không xem lại ván.
Lịch luyện tập mỗi tuần
Một lịch mẫu cho người dành khoảng ba đến bốn giờ mỗi tuần:
- Ba buổi chơi, mỗi buổi hai ba ván, có ít nhất một ván chậm.
- Ba buổi bài tập, mỗi buổi mười lăm đến hai mươi phút chiến thuật hoặc chiếu bí.
- Một buổi học chủ đề: một thế khai cuộc, một loại tàn cuộc, hoặc một kỹ năng trung cuộc.
- Xem lại ván sau mỗi buổi chơi, mỗi ván thua ít nhất năm phút.
Nếu ít thời gian hơn, hãy ưu tiên giữ việc chơi và xem lại ván, giảm phần học chủ đề.
Cách tự xem lại ván
Bước 1: Tìm nước bước ngoặt
Đi lại ván từ đầu. Tìm thời điểm mà thế cờ chuyển từ ổn sang xấu. Thường đó là lúc bạn mất quân, bị chiếu mà không ngờ, hoặc để đối phương có đòn tấn công mạnh.
Bước 2: Hỏi vì sao
Tại sao bạn đi nước đó? Bạn đã không thấy gì? Thường câu trả lời rơi vào vài nhóm quen thuộc: không kiểm tra quân bị đe doạ, không để ý Pháo đối phương có ngòi, quên Mã có thể nhảy vào, đi vội vì sắp hết giờ.
Bước 3: Tìm nước tốt hơn
Thử vài nước khác tại thời điểm đó. Có thể dùng máy để kiểm tra, nhưng hãy tự nghĩ trước rồi mới xem máy.
Bước 4: Ghi lại một câu
Ghi lỗi vào một sổ nhỏ bằng một câu ngắn: "Quên kiểm tra Pháo đối phương có ngòi trước khi đưa Xe lên". Sau vài tuần, bạn sẽ thấy những lỗi lặp lại — đó là những điểm cần tập trung sửa.
Bài tập nên làm theo từng trình độ
Người tự học hay lúng túng không biết nên làm bài tập gì. Một gợi ý đơn giản:
- Mới biết luật: bài "quân nào đang bị đe doạ", bài chiếu hết một nước bằng Xe hoặc Xe Pháo. Mục tiêu là nhìn bàn cờ nhanh và đúng.
- Chơi được vài tháng: bài chiến thuật hai ba nước như bắt đôi bằng Mã, ghim bằng Xe, chiếu kết hợp ăn quân. Nên giải trên bàn cờ thật, tự đi thử các biến.
- Chơi đã lâu: bài tàn cuộc ít quân, tự đặt thế rồi chơi với máy để xem mình có thắng hoặc giữ hoà được không.
Mỗi ngày mười lăm phút bài tập đều đặn có giá trị hơn một buổi hai tiếng mỗi tháng.
Giữ động lực khi học một mình
Học một mình dễ nản vì không có ai cùng tiến bộ. Vài cách giữ lửa:
- Đặt một mục tiêu nhỏ cho mỗi tháng và ghi lại, xem bài nhật ký học cờ tướng.
- Tìm ít nhất một người bạn cờ để chơi đều đặn, dù chỉ online.
- Thỉnh thoảng xem lại những ván cũ để thấy mình đã khác thế nào.
Những cái bẫy của người tự học
Chỉ chơi, không học
Chơi hàng trăm ván nhanh mà không xem lại, không học thêm, dễ lặp lại cùng một kiểu lỗi mãi.
Chỉ học, không chơi
Đọc rất nhiều nhưng chơi ít, kiến thức không chuyển thành kỹ năng.
Học lộn xộn
Hôm nay học khai cuộc, mai học tàn cuộc phức tạp, không có thứ tự. Hãy theo một lộ trình, ví dụ lộ trình ba tháng đầu, để có nền tảng chắc.
Chơi mãi với một đối thủ
Chơi với một người duy nhất khiến bạn quen phong cách của họ và khó thích nghi với người khác.
Khi nào nên tìm thêm thầy
Tự học có giới hạn. Nên cân nhắc tìm thầy hoặc tham gia câu lạc bộ khi:
- Bạn giậm chân tại chỗ nhiều tháng dù vẫn luyện đều.
- Bạn không tự tìm ra được lỗi trong ván của mình.
- Bạn muốn đi giải và cần luyện sát sao hơn.
- Bạn thiếu động lực khi học một mình.
Bài khi nào cần thầy kèm riêng có thêm chi tiết.
Câu hỏi thường gặp
Tự học có thể chơi giỏi được không?
Có thể chơi khá tốt, nhất là ở trình độ phong trào. Để lên trình độ cao, hầu hết người chơi đều cần thêm sự góp ý từ người giỏi hơn, qua thầy, câu lạc bộ hoặc bạn cờ mạnh.
Nên chơi với máy ở mức nào?
Chọn mức mà bạn thắng khoảng một phần ba đến một nửa số ván. Quá dễ thì không học được gì, quá khó thì dễ nản.
Có nên dùng máy để phân tích ván không?
Có, nhưng sau khi đã tự xem lại. Nếu xem máy ngay, bạn chỉ biết nước đúng mà không hiểu vì sao mình không thấy nó. Tự nghĩ trước rồi mới đối chiếu với máy.
Tự học bao lâu thì nên tham gia câu lạc bộ?
Càng sớm càng tốt nếu có câu lạc bộ gần. Ngay cả khi đang tự học, sinh hoạt câu lạc bộ giúp bạn có nhiều bạn cờ, nhiều ván thật và nhiều góp ý hơn.
