"Con giỏi quá!", "Con thông minh thật!", "Con là số một!" — những lời khen này xuất phát từ tình thương, và bố mẹ nào cũng từng nói. Nhưng trong chuyện học cờ, cách khen có ảnh hưởng lớn hơn nhiều người nghĩ. Khen đúng chỗ giúp con thích thử thách, chịu suy nghĩ, không sợ thua. Khen sai chỗ có thể làm con né những ván khó, sợ thua vì sợ "hết giỏi".
Bài này giúp bố mẹ, ông bà và thầy cô chọn lời khen phù hợp khi con học cờ tướng.
Hai kiểu khen, hai kết quả khác nhau
Khen con người, khen kết quả
- "Con thông minh quá!"
- "Con giỏi nhất lớp!"
- "Con thắng rồi, giỏi lắm!"
Những lời này làm con vui ngay lúc đó. Nhưng con có thể rút ra một bài học ngầm: mình được khen vì thắng, vì thông minh. Khi thua, con sẽ nghĩ: vậy là mình không thông minh nữa. Dần dần, một số trẻ bắt đầu né những đối thủ mạnh, né những bài khó — để giữ hình ảnh "giỏi".
Khen quá trình, khen cách nghĩ
- "Con suy nghĩ rất lâu trước nước đó, mẹ thấy con cân nhắc kỹ."
- "Con kiểm tra xem quân mình có bị bắt không trước khi đi, đúng thói quen tốt."
- "Bị chiếu liên tục mà con vẫn bình tĩnh tìm đường thoát."
- "Con chơi tới nước cuối dù đang bị thua quân."
Những lời này nói với con: điều quan trọng là cách con làm, và con có thể làm tốt hơn nữa. Con hiểu rằng thắng thua đến rồi đi, còn cách suy nghĩ tốt là thứ con kiểm soát được.
Khen gì trong ván cờ tướng
Khen sự kiên nhẫn
"Con ngồi suy nghĩ rất lâu, không vội." Trẻ nhỏ hay đi nhanh, nên kiên nhẫn là điều đáng khen nhất.
Khen thói quen kiểm tra
"Con đã nhìn quân Pháo của bạn ở xa trước khi đi, giỏi đấy." Thói quen kiểm tra là nền tảng của mọi tiến bộ.
Khen sáng tạo
"Nước Mã lùi về đó bất ngờ quá, con nghĩ ra thế nào?" Hỏi thêm để con giải thích — con được khen và được ôn lại cách nghĩ.
Khen sự kiên trì
"Con đang thua mà vẫn chơi tới cùng, mẹ phục." Nhiều ván lật ngược nhờ không bỏ cuộc.
Khen cách cư xử
"Con bắt tay bạn và chúc mừng bạn khi thua, bố rất tự hào." Tinh thần thể thao đáng được khen không kém nước cờ hay.
Khen việc tự xem lại ván
"Con tự tìm ra nước sai của mình, như vậy lần sau sẽ không mắc nữa."
Khen khi con thắng
Thắng thì dễ khen, nhưng hãy khen vì sao con thắng:
- Thay vì "Giỏi quá, thắng rồi!", thử: "Con thắng vì con đã giữ Xe an toàn suốt ván."
- Thay vì "Con giỏi hơn bạn ấy", thử: "Ván này con chơi rất tập trung."
Và đừng làm quá lên. Con thắng một ván không cần bữa tiệc — một cái ôm, một câu khen cụ thể là đủ.
Khen khi con thua
Đây là lúc lời khen quan trọng nhất, và nhiều bố mẹ lại im lặng hoặc an ủi sai cách.
- "Thua buồn thật. Nhưng mẹ thấy con cố gắng đến cuối."
- "Bạn ấy chơi mạnh thật. Con có học được gì từ ván này không?"
- "Có một nước ở giữa ván con đi rất hay, con nhớ không?"
Tránh:
- "Không sao, lần sau thắng." — gạt đi cảm xúc của con.
- "Tại bạn ấy may." — dạy con đổ lỗi.
- "Thua mà cũng không buồn à?" — làm con thấy mình phải buồn.
Khen có chừng mực
Khen quá nhiều cũng làm lời khen mất giá. Vài gợi ý:
- Khen cụ thể hơn khen nhiều. Một lời khen cụ thể có sức nặng hơn mười câu "giỏi quá".
- Khen thật lòng. Trẻ nhận ra lời khen giả rất nhanh.
- Không cần khen mọi nước đi. Để con tự cảm nhận niềm vui với ván cờ.
Phần thưởng vật chất thì sao?
Hứa thưởng theo kết quả — "thắng giải mẹ mua xe đạp" — dễ biến cờ thành công việc để lấy thưởng. Khi không còn phần thưởng, con có thể mất hứng. Và khi thua, con thất vọng gấp đôi.
Nếu muốn thưởng, hãy thưởng cho sự cố gắng và sự đều đặn: "Con luyện đều cả tháng, cuối tuần cả nhà đi chơi nhé." Tốt hơn nữa, phần thưởng nên là thời gian bên nhau hơn là đồ vật.
Xem thêm tránh áp lực thành tích.
Lời khen từ ông bà và người thân
Ông bà thường rất thương cháu và khen hết lời, hay so sánh cháu với trẻ khác. Bố mẹ có thể nhẹ nhàng chia sẻ với ông bà về cách khen, hoặc gợi ý ông bà hỏi cháu về ván cờ — "Cháu kể ông nghe cháu thắng thế nào" — thay vì chỉ khen giỏi.
Vài tình huống và câu khen gợi ý
- Con lần đầu tự chiếu bí được ông: "Con nhìn ra đường chiếu đó thế nào? Kể ông nghe đi." — để con giải thích, niềm vui được nhân đôi.
- Con bỏ ván giữa chừng vì sắp thua, rồi quay lại chơi tiếp: "Mẹ thích lúc con quay lại chơi tiếp đấy."
- Con giải được bài tập khó sau nhiều lần thử: "Con thử tới lần thứ tư mới ra, kiên trì ghê."
- Con dạy em nhỏ cách đi quân: "Con giải thích dễ hiểu lắm, em hiểu ngay."
Mỗi câu đều nói về việc con đã làm, không nói con "giỏi" hay "thông minh".
Câu hỏi thường gặp
Khen "con thông minh" có hại gì đâu?
Một lần thì không sao. Nhưng nếu đó là kiểu khen chính, con dễ gắn giá trị bản thân với việc thắng, và sợ những thử thách có thể làm mình thua. Khen cách nghĩ và sự cố gắng giúp con bền bỉ hơn.
Con không làm gì đáng khen trong ván thì sao?
Luôn có điều gì đó: con đã ngồi chơi hết ván, con đã bắt tay bạn, con đã thử một nước mới. Hoặc chỉ cần nói: "Mẹ thích xem con chơi."
Có nên chê khi con chơi ẩu?
Thay vì chê, hãy hỏi: "Con thấy ván này mình đi nhanh quá không?" Để con tự nhận ra. Góp ý về hành vi cụ thể, không chê con người.
Thầy dạy cờ khen con quá ít, con buồn thì sao?
Mỗi thầy có phong cách riêng. Bố mẹ có thể bù lại bằng lời khen cụ thể ở nhà, và nếu cần, trao đổi nhẹ nhàng với thầy về tính cách của con.
Bao nhiêu tuổi thì cách khen này có tác dụng?
Mọi lứa tuổi, từ trẻ mẫu giáo tới người lớn. Người lớn học cờ cũng tiến bộ hơn khi được ghi nhận cách nghĩ thay vì chỉ kết quả.
