Không cần là kỳ thủ để dạy con những bước đầu cờ tướng. Rất nhiều người chơi cờ giỏi bắt đầu từ những ván cờ với ông, với bố trong phòng khách. Điều con cần ở giai đoạn đầu không phải kiến thức cao siêu mà là một người kiên nhẫn, chơi cùng đều đặn và làm cho cờ trở nên vui.
Bài này là một lộ trình tám buổi ngắn dành cho bố mẹ, kể cả khi bố mẹ chỉ biết luật cơ bản hoặc đang học cùng con.
Chuẩn bị trước khi bắt đầu
- Một bộ cờ tướng kích thước vừa tay trẻ. Quân gỗ hoặc nhựa đều được, miễn chữ rõ.
- Thời gian ngắn: mỗi buổi mười lăm đến hai mươi phút với trẻ dưới bảy tuổi, có thể dài hơn với trẻ lớn.
- Tâm thế chơi, không phải tâm thế dạy học. Nếu con mệt hay không muốn, dừng lại.
Nếu bố mẹ chưa chắc về luật, hãy ôn trước từng quân sẽ dạy trong buổi đó. Không cần biết hết trong một lần.
Lộ trình tám buổi
Buổi 1: Bàn cờ và quân Xe
Giới thiệu bàn cờ: chín đường dọc, mười đường ngang, quân đứng trên giao điểm, không đứng trong ô như cờ vua. Chỉ cho con dòng sông ở giữa và hai cung Tướng có đường chéo.
Sau đó giới thiệu Xe: đi thẳng theo đường dọc hoặc ngang, bao xa cũng được, miễn không có quân chắn. Chơi trò: đặt một Xe của con và năm quân Tốt của bố mẹ, con dùng Xe ăn hết Tốt.
Buổi 2: Quân Tốt
Tốt đi thẳng từng bước về phía trước. Khi qua sông, Tốt được đi thêm sang ngang, nhưng không bao giờ được lùi. Chơi trò "đua Tốt": mỗi người năm Tốt, ai đưa được một Tốt tới hàng cuối cùng của đối phương trước là thắng.
Buổi 3: Quân Pháo
Pháo đi giống Xe khi không ăn quân. Nhưng khi muốn ăn, Pháo phải nhảy qua đúng một quân (gọi là ngòi). Đây là luật trẻ thường thấy thú vị nhất. Chơi trò: đặt Pháo, một quân làm ngòi, và một quân để ăn; con tìm xem Pháo ăn được quân nào.
Buổi 4: Quân Mã
Mã đi một bước thẳng rồi một bước chéo. Luật quan trọng: nếu có quân đứng ngay cạnh Mã theo hướng bước thẳng, Mã bị cản chân, không đi được hướng đó. Cho con thử đặt quân chặn chân Mã và tự kiểm tra Mã còn đi được đâu.
Buổi 5: Tượng, Sĩ và Tướng
Ba quân phòng thủ:
- Tướng đi từng bước ngang dọc, không ra khỏi cung.
- Sĩ đi chéo từng bước, cũng không ra khỏi cung.
- Tượng đi chéo hai bước, không qua sông, và bị cản nếu có quân ở giữa (gọi là mắt Tượng).
Thêm một luật đặc biệt: hai Tướng không được đối mặt trên cùng một đường dọc mà không có quân nào ở giữa.
Buổi 6: Chiếu và chiếu hết
Giải thích chiếu tướng: quân mình đe doạ ăn Tướng đối phương. Chiếu hết là khi Tướng không còn cách nào thoát. Bày vài thế đơn giản, ví dụ Xe chiếu Tướng ở hàng cuối khi Tướng bị quân mình chặn, và để con tìm nước chiếu hết.
Buổi 7: Ván rút gọn
Chơi ván chỉ có Tướng, Sĩ, Tượng, Xe và Tốt. Ít quân giúp con tập trung vào việc tấn công và phòng thủ mà không bị rối. Chơi hai ba ván trong buổi.
Buổi 8: Ván đầy đủ đầu tiên
Xếp đủ ba mươi hai quân và chơi. Bố mẹ nên nhắc nhẹ khi con quên luật, cho con đi lại khi lỡ tay, và chấp quân nếu cần để ván cân bằng hơn. Mục tiêu là con hoàn thành một ván, không phải thắng.
Những lỗi người lớn hay mắc
Dạy quá nhiều trong một buổi
Giới thiệu cả bảy quân trong một buổi khiến con rối và nản. Một quân mỗi buổi là đủ với trẻ nhỏ.
Không bao giờ để con thắng
Người lớn thắng con liên tục vì nghĩ "phải để con học cách thua". Nhưng trẻ mới học cần cảm giác thành công để tiếp tục. Chấp quân là cách tốt để ván cân bằng mà con vẫn phải cố gắng.
Sửa mọi lỗi
Nếu mỗi nước đi của con đều bị bình luận, con sẽ thấy mình luôn sai. Chỉ chọn một hai điều quan trọng để góp ý trong mỗi ván.
So sánh con với anh chị
"Hồi bằng tuổi con, anh con đã chơi giỏi hơn" là câu nói làm tổn thương và khiến con muốn bỏ cờ.
Một buổi học mẫu trông như thế nào
Để dễ hình dung, đây là cách một buổi hai mươi phút có thể diễn ra, lấy ví dụ buổi 4 về quân Mã:
- Hai phút ôn bài cũ: hỏi con Pháo ăn quân thế nào, để con đặt thử một lần.
- Năm phút giới thiệu Mã: cầm quân Mã đi thử các hướng, cho con bắt chước.
- Năm phút trò chơi: đặt vài quân chặn và cùng con đếm Mã còn đi được mấy điểm.
- Sáu phút chơi mini: mỗi bên một Mã và vài Tốt, ai ăn hết Tốt đối phương trước thắng.
- Hai phút kết: hỏi con điều gì thú vị nhất hôm nay, rồi cùng cất cờ.
Buổi học ngắn, có nhiều phần xen kẽ, kết thúc khi con vẫn còn muốn chơi — đó là nhịp giúp con mong chờ buổi sau.
Sau tám buổi thì sao
Khi con đã chơi được ván đầy đủ và vẫn thích, có vài hướng tiếp theo:
- Tiếp tục chơi ở nhà và tìm thêm bạn chơi cùng.
- Cho con chơi với bàn cờ tướng với máy ở mức dễ để luyện thêm.
- Tìm một lớp học hoặc câu lạc bộ để con có bạn cùng trình độ và một lộ trình rõ ràng. Bài cách chọn lớp cờ tướng sẽ giúp bố mẹ chọn đúng.
Nếu con vẫn còn nhỏ, bài trẻ mấy tuổi học cờ tướng được giúp bố mẹ điều chỉnh nhịp độ theo độ tuổi.
Câu hỏi thường gặp
Bố mẹ không biết chơi cờ tướng thì dạy con được không?
Được, nếu bố mẹ chịu khó học luật trước mỗi buổi. Học cùng con còn là một trải nghiệm tốt: con thấy bố mẹ cũng đang học, cũng mắc lỗi, và cả nhà cùng tiến bộ.
Nên dạy theo thứ tự quân nào?
Thứ tự trong bài là một gợi ý: Xe, Tốt, Pháo, Mã rồi mới đến Tượng, Sĩ, Tướng. Xe dễ hiểu nhất nên bắt đầu trước. Mã và Pháo có luật đặc biệt nên để sau khi con đã quen bàn cờ.
Con nhớ luật rồi lại quên thì sao?
Rất bình thường. Nhắc lại nhẹ nhàng mỗi khi con quên, đặc biệt các luật cản chân Mã, mắt Tượng và Tướng đối mặt. Qua nhiều ván, con sẽ nhớ tự nhiên.
Có nên dùng ứng dụng thay cho dạy trực tiếp không?
Ứng dụng giúp con luyện thêm, nhưng không thay được những ván cờ trực tiếp với người thân. Sự tương tác, lời khen và niềm vui chơi cùng nhau là thứ giữ con gắn bó với cờ.
