Phụ huynh cho con học cờ tướng thường mong con "thông minh hơn", "giỏi toán hơn", "tập trung hơn". Một phần những mong đợi này có cơ sở, một phần là lời quảng cáo nói quá. Biết rõ con thật sự học được gì từ cờ tướng giúp bố mẹ kỳ vọng đúng, nhìn đúng chỗ con tiến bộ, và không thất vọng vì những điều cờ không hứa được.
Dưới đây là sáu kỹ năng trẻ thật sự rèn được khi học cờ tướng đều đặn, kèm cách nhận ra chúng ở con trong đời sống hằng ngày.
Sáu kỹ năng trẻ rèn được qua cờ tướng
1. Nhìn trước một hai bước
Mỗi nước cờ đều có hậu quả: đi Xe lên thì Xe có bị Pháo ăn không, nhảy Mã ra thì chân Mã có bị chặn không. Trẻ học cờ dần hình thành thói quen tự hỏi "nếu mình làm thế này thì chuyện gì xảy ra tiếp". Ban đầu trẻ chỉ nhìn được một nước, sau vài tháng nhìn được hai ba nước.
Cách nhận ra ở con: con bắt đầu hỏi "nếu thế này thì sao" trong những việc khác, như xếp đồ chơi, chơi trò đố, hay sắp xếp thứ tự làm bài tập.
2. Kiên nhẫn trước khi hành động
Người mới chơi thường đi ngay nước đầu tiên nghĩ ra. Thầy dạy cờ tốt sẽ tập cho trẻ thói quen nhìn quanh bàn cờ trước khi chạm quân: đối phương vừa đi gì, quân nào của mình đang bị đe doạ. Đây là kỹ năng dừng lại một nhịp trước khi làm — rất có ích ngoài bàn cờ.
3. Chịu thua và học từ thua
Trong cờ, thua là chuyện hằng ngày. Trẻ học cờ đều đặn sẽ thua rất nhiều ván, và qua đó học được rằng thua không phải thảm hoạ. Với sự dẫn dắt đúng, trẻ còn học được cách xem lại ván thua để tìm chỗ sai thay vì chỉ buồn.
Đây có lẽ là kỹ năng quý nhất, nhưng cũng cần người lớn đồng hành nhiều nhất. Bài khi con nóng tính hoặc khóc vì thua cờ bàn kỹ cách giúp con qua giai đoạn này.
4. Tuân thủ luật và công bằng
Cờ tướng có luật rõ ràng: chạm quân phải đi, không được đi lại, không được chiếu mãi để kéo dài. Trẻ học rằng luật áp dụng cho cả hai bên, kể cả khi mình đang thua. Việc bắt tay trước và sau ván, không làm ồn khi bạn đang nghĩ, cũng là những phép lịch sự trẻ học được tự nhiên.
5. Tập trung trong một khoảng thời gian
Một ván cờ tướng thiếu nhi có thể kéo dài mười lăm đến ba mươi phút. Trẻ học cờ dần quen với việc giữ sự chú ý vào một việc trong khoảng thời gian đó. Tiến bộ này thường chậm và không đều, nhưng bố mẹ tinh ý sẽ thấy.
6. Tự đánh giá thế cờ
Khi đã chơi được một thời gian, trẻ bắt đầu nhận xét: "Con đang hơn quân", "Tướng của con không an toàn". Đó là kỹ năng đánh giá tình huống — nhìn vào một hoàn cảnh phức tạp và nói được mình đang ở vị trí tốt hay xấu.
Những lời hứa nên nghe cho tỉnh táo
"Học cờ giúp con giỏi toán"
Cờ và toán có chung một số thói quen tư duy như tính toán, suy luận, kiểm tra lại. Nhưng học cờ không thay thế học toán, và không phải trẻ nào học cờ cũng tự nhiên giỏi toán hơn. Hãy xem cờ là một hoạt động bổ ích riêng, không phải công cụ để nâng điểm môn khác.
"Học cờ giúp con thông minh hơn"
Cờ rèn một số kỹ năng tư duy cụ thể như nêu ở trên. Nói rằng cờ làm trẻ "thông minh hơn" một cách chung chung là nói quá. Trẻ giỏi cờ là trẻ giỏi cờ, và điều đó đã đủ đáng quý.
"Con sẽ thành kiện tướng"
Nếu một lớp học hứa hẹn thành tích cụ thể ngay từ đầu, hãy hỏi kỹ họ dựa vào đâu. Thành tích thi đấu phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố: năng khiếu, thời gian luyện tập, sự thích thú và cả may mắn. Không ai hứa trước được.
Làm sao để con học được nhiều nhất
Những kỹ năng trên không tự đến chỉ vì con ngồi trước bàn cờ. Chúng đến khi:
- Con được chơi nhiều ván thật với người cùng trình độ, không chỉ nghe giảng.
- Có người lớn hoặc thầy giúp con xem lại ván và hỏi con vì sao đi nước đó.
- Không khí học vui, không áp lực thắng thua.
- Con học đều đặn, dù mỗi lần chỉ hai mươi phút.
Bố mẹ không cần biết chơi giỏi để giúp con. Chỉ cần hỏi con sau mỗi ván: "Hôm nay con học được nước nào hay?" là đã đủ khiến con tự nhìn lại.
Ghi nhận tiến bộ mà không cần điểm số
Bố mẹ có thể ghi lại tiến bộ của con bằng những câu mô tả thay vì điểm hay xếp hạng: "Tháng này con đã nhớ luật cản chân Mã", "Con đã biết tự kiểm tra xem quân mình có bị ăn không trước khi đi". Cách ghi nhận này giúp con thấy mình lớn lên mà không biến cờ thành một cuộc đua.
Nếu con muốn thử sức ngay, bàn cờ tướng với máy có mức dễ phù hợp cho trẻ mới học, và con có thể đi lại nước khi lỡ tay.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu thì thấy con tiến bộ về khả năng tập trung?
Thường phải vài tháng học đều đặn mới thấy rõ, và tiến bộ không đi theo đường thẳng. Có tuần con tập trung rất tốt, có tuần lại xao nhãng. Hãy nhìn xu hướng trong vài tháng thay vì từng buổi.
Con học cờ nhưng không thích thi đấu thì có phí không?
Không phí. Phần lớn kỹ năng ở trên đến từ việc chơi và học, không đến từ thi đấu. Nhiều trẻ chơi cờ cả đời chỉ để vui với bạn bè và gia đình, và vẫn nhận được đầy đủ những lợi ích đó.
Cờ tướng có làm trẻ ít vận động không?
Nếu thay hết thời gian chơi ngoài trời bằng cờ thì có. Cờ nên là một phần trong lịch sinh hoạt cân bằng, bên cạnh thể thao và vui chơi. Một buổi cờ ngắn xen giữa các hoạt động khác là hợp lý nhất.
Học cờ tướng hay cờ vua thì lợi ích cho trẻ khác nhau không?
Lợi ích về tư duy khá giống nhau: nhìn trước, kiên nhẫn, chịu thua, tuân thủ luật. Cờ tướng có thêm lợi thế gần gũi văn hoá, dễ tìm người chơi cùng trong gia đình và khu phố ở Việt Nam.
