Trẻ nhỏ học luật cờ tướng nhanh nhất khi không cảm thấy mình đang học luật. Giảng giải "Mã đi một bước thẳng một bước chéo, bị cản chân thì không đi được" có thể khiến trẻ năm tuổi gật đầu rồi quên ngay. Nhưng một trò chơi mà con phải dùng chính luật đó để thắng sẽ khắc sâu trong đầu con sau vài lần chơi.
Dưới đây là mười trò chơi đơn giản, mỗi trò tập trung vào một luật hoặc một kỹ năng. Bố mẹ dùng được ở nhà, thầy cô dùng được trong lớp thiếu nhi.
Nhóm 1: Làm quen bàn cờ và từng quân
Trò 1. "Tìm nhà cho quân"
Đưa cho con từng quân cờ và hỏi: "Nhà của quân này ở đâu?". Con đặt quân vào đúng vị trí khởi đầu. Trò này giúp con nhớ hình chữ trên quân và cách xếp cờ ban đầu. Khi con thạo, thử đảo lộn toàn bộ quân và thi xem ai xếp nhanh hơn.
Trò 2. "Xe đi săn"
Đặt một Xe của con và năm đến sáu quân Tốt của đối phương rải trên bàn. Con dùng Xe ăn hết Tốt với ít nước nhất có thể. Luật được rèn: Xe đi thẳng, không nhảy qua quân khác.
Trò 3. "Đua Tốt qua sông"
Mỗi bên năm Tốt ở vị trí ban đầu. Hai bên lần lượt đi, ai đưa được một Tốt tới hàng cuối của đối phương trước thì thắng. Tốt có thể ăn quân đối phương theo luật. Luật được rèn: Tốt chỉ tiến, qua sông mới được đi ngang, không bao giờ lùi.
Nhóm 2: Những luật đặc biệt
Trò 4. "Pháo tìm ngòi"
Đặt một Pháo và vài quân rải rác. Hỏi con: "Pháo ăn được quân nào?". Con phải tìm quân nào có đúng một quân ở giữa để làm ngòi. Có thể đổi vị trí quân nhiều lần để trò chơi mới liên tục. Đây thường là trò trẻ thích nhất.
Trò 5. "Ai cản chân Mã"
Đặt Mã ở giữa bàn và vài quân xung quanh. Con đếm xem Mã nhảy được đến mấy điểm. Sau đó đổi vị trí quân chặn và đếm lại. Luật được rèn: Mã bị cản chân khi có quân đứng ngay cạnh theo hướng nhảy.
Trò 6. "Tượng giữ nhà"
Đặt Tượng của con và hỏi: "Tượng đi được đâu?". Nhắc con Tượng không qua sông. Sau đó đặt một quân vào "mắt Tượng" và hỏi lại. Trẻ thường ngạc nhiên khi thấy Tượng bị chặn.
Trò 7. "Hai ông Tướng không nhìn nhau"
Đặt hai Tướng trên cùng đường dọc với một quân ở giữa. Hỏi: "Nếu bỏ quân ở giữa đi thì sao?". Giải thích luật Tướng không được đối mặt. Sau đó chơi trò: bên nào đi nước khiến hai Tướng đối mặt là thua.
Nhóm 3: Chiếu và chiếu hết
Trò 8. "Chiếu hay không chiếu"
Bày một thế cờ đơn giản và hỏi: "Tướng đỏ có đang bị chiếu không? Quân nào đang chiếu?". Đổi thế liên tục. Trò này giúp con nhận ra chiếu tướng nhanh — kỹ năng rất quan trọng khi chơi ván thật.
Trò 9. "Giải cứu Tướng"
Bày một thế Tướng đang bị chiếu và hỏi: "Con cứu Tướng thế nào?". Con có ba cách: đi Tướng ra chỗ khác, ăn quân đang chiếu, hoặc đặt quân chắn ở giữa. Mỗi lần con tìm ra một cách, khen ngay.
Trò 10. "Ván mini ba quân"
Mỗi bên chỉ có Tướng, hai Sĩ và một Xe. Bên nào chiếu hết Tướng đối phương trước thắng. Ván rất ngắn, rất nhiều lần chiếu, và con được luyện cả tấn công lẫn phòng thủ.
Cách tổ chức cho hiệu quả
Mỗi buổi một hai trò
Đừng chơi hết mười trò trong một buổi. Chọn một hai trò liên quan đến luật đang học. Buổi sau ôn lại một trò cũ trước khi sang trò mới.
Để con thắng khá thường xuyên
Nhiều trò trong danh sách có thể điều chỉnh độ khó: số quân Tốt trong "Xe đi săn", số quân chặn trong "Ai cản chân Mã". Hãy điều chỉnh để con thắng khoảng một nửa đến hai phần ba số lần.
Để con làm người ra đề
Khi con đã thạo một trò, đổi vai: con bày thế, bố mẹ hoặc bạn giải. Làm người ra đề buộc con phải hiểu luật rõ hơn.
Không chấm điểm, không xếp hạng
Với trẻ nhỏ, không cần ghi điểm hay xếp ai nhất ai nhì. Niềm vui khi tìm ra đáp án là đủ.
Gợi ý sắp xếp mười trò thành một tháng
Nếu muốn có kế hoạch rõ ràng, có thể chia mười trò thành bốn tuần, mỗi tuần hai ba buổi ngắn:
- Tuần 1: "Tìm nhà cho quân", "Xe đi săn", "Đua Tốt qua sông". Mục tiêu là con xếp được cờ và hiểu hai quân dễ nhất.
- Tuần 2: "Pháo tìm ngòi", "Ai cản chân Mã". Đây là tuần của hai luật đặc biệt, nên ôn lại trò tuần trước ở đầu mỗi buổi.
- Tuần 3: "Tượng giữ nhà", "Hai ông Tướng không nhìn nhau", "Chiếu hay không chiếu". Con hoàn thiện phần luật còn lại.
- Tuần 4: "Giải cứu Tướng", "Ván mini ba quân". Con bắt đầu có cảm giác của một ván cờ thật.
Nếu con cần thêm thời gian ở một tuần nào đó, cứ kéo dài. Mục tiêu là con nhớ chắc, không phải hoàn thành đúng hạn.
Khi con đã thạo mười trò
Lúc đó con đã nắm được gần như toàn bộ luật cờ tướng. Bước tiếp theo là những ván rút gọn rồi ván đầy đủ, như trong bài dạy con chơi cờ tướng tại nhà. Con cũng có thể thử chơi với máy ở mức dễ nhất — máy sẽ không cho con đi sai luật, nên đây cũng là cách tự kiểm tra.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi chơi được các trò này?
Nhiều trò ở nhóm 1 phù hợp với trẻ từ khoảng bốn tuổi. Các trò ở nhóm 2 và 3 phù hợp hơn với trẻ từ năm sáu tuổi trở lên. Hãy quan sát con để điều chỉnh, không cần theo tuổi cứng nhắc.
Có cần mua bộ cờ đặc biệt cho trẻ không?
Không bắt buộc. Bộ cờ thường là đủ, miễn quân không quá nhỏ và chữ rõ. Một số gia đình thích bộ cờ quân to để trẻ dễ cầm và dễ nhìn.
Thầy cô có thể dùng các trò này trong lớp đông không?
Có. Nhiều trò chơi theo cặp nên phù hợp với lớp đông. Thầy cô có thể giới thiệu trò trên bàn cờ lớn, sau đó chia cặp cho các em chơi, đi quanh lớp để hỗ trợ.
Con thích trò chơi nhưng không muốn chơi ván đầy đủ thì sao?
Không sao. Nhiều trẻ cần thêm thời gian ở giai đoạn trò chơi. Cứ tiếp tục, thỉnh thoảng thử một ván rút gọn. Khi con tự tin hơn, con sẽ tự muốn chơi ván đầy đủ.
