Ghi biên bản là việc nhiều người mới đi giải cờ tướng thấy ngại: vừa phải nghĩ nước đi, vừa phải ghi chép, vừa phải để ý đồng hồ. Nhưng đây là kỹ năng rất đáng học. Ngoài việc đáp ứng quy định của nhiều giải, biên bản còn là tài liệu quý nhất để xem lại ván sau khi thi đấu — không có biên bản, bạn gần như không thể nhớ lại chính xác mình đã sai ở đâu.
Bài này hướng dẫn cách ghi nước theo kiểu Việt Nam phổ biến, cách trình bày một biên bản, và những lỗi hay gặp.
Cách ghi một nước đi
Cách ghi phổ biến ở Việt Nam gồm bốn phần: tên quân, cột đang đứng, hướng đi, và đích đến hoặc số bước.
Tên quân
Mỗi quân được ghi bằng chữ cái đầu:
- X: Xe
- P: Pháo
- M: Mã
- T: Tượng
- S: Sĩ
- Tg: Tướng
- B: Tốt (còn gọi là Binh)
Một số nơi có cách viết tắt hơi khác, nhưng tinh thần giống nhau. Hãy dùng cách ghi mà giải hoặc câu lạc bộ của bạn quen dùng.
Cột
Bàn cờ có chín cột, mỗi bên đếm từ phải sang trái theo góc nhìn của chính mình, từ 1 đến 9. Vì vậy cùng một cột trên bàn, bên Đỏ gọi là cột 2 thì bên Đen có thể gọi là cột 8.
Hướng đi
- Tiến (ghi bằng dấu chấm "."): đi về phía đối phương.
- Thoái (ghi bằng dấu gạch chéo "/"): đi lùi về phía mình.
- Bình (ghi bằng dấu gạch ngang "-"): đi ngang.
Một số người ghi bằng chữ "tiến, thoái, bình" hoặc viết tắt khác. Điều quan trọng là thống nhất.
Đích đến hoặc số bước
- Quân đi thẳng (Xe, Pháo, Tốt, Tướng) khi tiến hoặc thoái: ghi số bước đi.
- Quân đi ngang: ghi cột đích.
- Quân đi chéo (Mã, Tượng, Sĩ): ghi cột đích.
Ví dụ
- P2-5: Pháo ở cột 2 bình sang cột 5. Đây là nước mở đầu Pháo đầu quen thuộc.
- M8.7: Mã ở cột 8 tiến lên, đến cột 7.
- X1.1: Xe ở cột 1 tiến một bước.
- B7.1: Tốt ở cột 7 tiến một bước.
Hai quân cùng loại trên một cột
Khi hai quân cùng loại, ví dụ hai Xe, đứng trên cùng một cột, ghi số cột sẽ không phân biệt được quân nào. Cách phổ biến là dùng "t" (trước) cho quân ở phía trước, gần đối phương hơn, và "s" (sau) cho quân phía sau.
Ví dụ: Xt.1 là Xe phía trước tiến một bước; Ps-4 là Pháo phía sau bình sang cột 4.
Trình bày một biên bản
Một biên bản thường có:
- Phần đầu: tên giải, vòng đấu, số bàn, tên hai người chơi, ai cầm Đỏ, ai cầm Đen, ngày thi đấu.
- Phần nước đi: bảng ba cột gồm số thứ tự nước, nước của Đỏ, nước của Đen.
- Phần cuối: kết quả, chữ ký của hai người chơi theo quy định.
Ví dụ vài dòng đầu của một ván:
- P2-5 — M8.7
- M2.3 — X9-8
- X1-2 — B7.1
Mỗi dòng là một cặp nước: nước của Đỏ trước, nước của Đen sau.
Ghi lúc nào
Tuỳ quy định của giải, nhưng thói quen phổ biến và an toàn là đi quân, bấm đồng hồ, rồi mới ghi. Không nên ghi trước nước mình định đi rồi mới đi: nhiều giải không cho phép, và việc ghi trước cũng không giúp gì cho suy nghĩ.
Nếu thời gian còn rất ít, một số giải có quy định riêng về việc được tạm dừng ghi. Hãy đọc kỹ điều lệ.
Lỗi hay gặp
Ghi nhầm cột vì quên đếm từ phía mình
Đây là lỗi phổ biến nhất khi mới học ghi, nhất là khi ghi nước của đối phương. Nhớ rằng mỗi bên đếm cột từ phía phải của chính mình.
Ghi số bước thay vì cột đích cho Mã
Mã luôn đi chéo, nên ghi cột đích, không ghi số bước.
Bỏ sót một nước
Khi căng thẳng, dễ quên ghi một nước. Sau đó cả biên bản bị lệch. Hãy tập thói quen ghi ngay sau mỗi lần bấm đồng hồ.
Chữ khó đọc
Biên bản dùng để xem lại và có thể được trọng tài dùng khi có tranh chấp. Viết rõ ràng, không cần đẹp nhưng phải đọc được.
Một mẹo nhỏ để không nhầm cột
Khi mới tập, hãy tưởng tượng mình ngồi ở phía bên kia bàn mỗi lần ghi nước của đối phương. Với nước của Đen, cột 1 là cột ở phía tay phải của người cầm Đen, tức là phía tay trái của bạn nếu bạn cầm Đỏ. Một số người mới còn đánh dấu nhỏ bằng bút chì lên mép biên bản để nhắc chiều đếm của mỗi bên. Sau vài chục ván, việc này sẽ thành phản xạ.
Luyện ghi biên bản trước khi đi giải
- Ghi mọi ván chậm khi luyện tập, dù ở nhà hay câu lạc bộ.
- Sau khi ghi, thử đi lại ván từ biên bản. Nếu đi lại được đúng, bạn đã ghi chính xác.
- Tập ghi cả khi chơi có đồng hồ để quen phân bổ thời gian.
Bài chuẩn bị trước giải cờ tướng có thêm kế hoạch luyện tập trước giải.
Dùng biên bản sau giải
Sau giải, biên bản là tài liệu để xem lại từng ván. Hãy đi lại các ván thua, tìm nước bước ngoặt, và ghi vào nhật ký học cờ. Nếu có thầy, mang biên bản đến buổi học tiếp theo. Bài sau giải cờ tướng nên làm gì hướng dẫn cách khai thác những ván đã đấu.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ nhỏ có phải ghi biên bản khi đi giải không?
Tuỳ giải. Một số giải thiếu nhi, đặc biệt với các em rất nhỏ hoặc ván nhanh, không bắt buộc ghi. Hãy đọc điều lệ. Dù không bắt buộc, tập ghi từ sớm vẫn rất có ích.
Ghi sai một nước thì sửa thế nào?
Gạch nhẹ và ghi lại cho rõ. Nếu phát hiện biên bản bị lệch nhiều nước, có thể nhờ trọng tài hướng dẫn theo quy định của giải, tránh tự ý hỏi đối phương trong lúc ván đang diễn ra nếu giải không cho phép.
Có thể ghi bằng cách khác, ví dụ theo toạ độ?
Có những hệ ghi khác, như cách ghi theo toạ độ cột chữ hàng số. Ở giải trong nước, cách ghi kiểu tiến thoái bình phổ biến hơn. Dùng cách mà giải yêu cầu.
Chơi online có cần tự ghi biên bản không?
Thường không cần, vì hệ thống tự lưu ván. Trên trang này, khi có tài khoản, các ván của bạn được lưu để xem lại từng nước.
