Hầu như không phụ huynh nào nghĩ mình đang gây áp lực cho con. Bố mẹ chỉ muốn con cố gắng, muốn con tiến bộ, muốn con vui khi thắng. Nhưng áp lực thành tích thường lẻn vào rất nhẹ nhàng: một câu hỏi "hôm nay thắng mấy ván?" mỗi tối, một lời hứa thưởng nếu đạt giải, một lần so sánh với con nhà hàng xóm. Cộng dồn lại, con có thể bắt đầu chơi cờ vì sợ làm bố mẹ thất vọng, chứ không vì yêu cờ.
Bài này giúp gia đình nhận ra áp lực thành tích và gỡ nó ra, để việc học cờ tướng giữ đúng giá trị: niềm vui, sự suy nghĩ và trưởng thành.
Áp lực thành tích đến từ đâu
Câu hỏi hằng ngày
"Hôm nay thắng không?", "Được mấy điểm?", "Xếp thứ mấy?" — hỏi một lần không sao, nhưng nếu đó là câu hỏi duy nhất về cờ, con hiểu rằng chỉ kết quả là quan trọng.
Phần thưởng gắn với kết quả
"Đạt giải nhất mẹ mua điện thoại." Phần thưởng lớn gắn với thắng thua biến ván cờ thành một cuộc đặt cược.
So sánh
"Bạn A học sau con mà đã lên lớp trên." So sánh làm con thấy mình kém cỏi, dù con đang tiến bộ theo nhịp của mình.
Kỳ vọng không nói ra
Bố mẹ không nói gì, nhưng thở dài khi con thua, mặt vui ra mặt khi con thắng. Trẻ đọc cảm xúc của bố mẹ rất giỏi.
Chi phí bị nhắc lại
"Tốn bao nhiêu tiền cho con học cờ" — câu nói biến việc học thành món nợ con phải trả bằng thành tích.
Bảng xếp hạng và điểm số
Lớp học công bố bảng xếp hạng, ứng dụng hiện điểm sau mỗi ván. Trẻ nhỏ dễ gắn giá trị bản thân với con số đó. Xem nên nhìn thứ hạng thế nào.
Dấu hiệu con đang chịu áp lực
- Sợ đi giải, kiếm cớ ốm, mất ngủ trước ngày thi.
- Khóc hoặc cáu gắt dữ dội khi thua, kéo dài nhiều giờ.
- Giấu kết quả, nói dối về ván thua.
- Chỉ muốn chơi với người yếu hơn, né đối thủ mạnh.
- Không muốn thử cái mới vì sợ thua.
- Không còn chơi cờ vì vui — chỉ chơi khi bị nhắc hoặc khi có giải.
- Nói những câu như "con kém lắm", "con không bao giờ thắng được".
Một hai dấu hiệu nhẹ là bình thường ở trẻ học cờ. Nhưng nếu nhiều dấu hiệu xuất hiện cùng lúc và kéo dài, gia đình nên điều chỉnh.
Gia đình có thể thay đổi gì
Đổi câu hỏi
Thay "thắng không?" bằng:
- "Hôm nay con học được gì?"
- "Có ván nào vui không?"
- "Con thích nước nào nhất?"
Bỏ phần thưởng theo kết quả
Nếu muốn khuyến khích, hãy ghi nhận sự đều đặn và cố gắng, và ưu tiên phần thưởng là thời gian bên nhau. Xem khen con đúng chỗ.
Ngừng so sánh
Chỉ so con với chính con: "Ba tháng trước con còn hay quên luật cản chân Mã, giờ con nhớ chắc rồi."
Kiểm soát nét mặt
Sau ván thua của con, giữ nét mặt bình thường, ôm con, hỏi con có mệt không. Sau ván thắng, vui vừa phải, khen sự cố gắng.
Không nhắc chi phí
Học phí là quyết định của bố mẹ, không phải khoản nợ của con.
Chọn môi trường không nặng điểm số
Với trẻ nhỏ, ưu tiên lớp học không công bố bảng xếp hạng, nơi chơi không hiện điểm. Trang chơi ở đây — với máy và online — cố ý không có điểm hay bảng xếp hạng.
Giảm tần suất thi đấu
Nếu con căng thẳng vì giải, tạm dừng một thời gian. Chơi vui ở nhà, ở câu lạc bộ. Con sẽ tự muốn đi giải lại khi sẵn sàng.
Nói chuyện với con về thắng thua
Trẻ cần được nghe từ bố mẹ những điều này, nhiều lần:
- "Ai chơi cờ cũng thua, kể cả người giỏi nhất."
- "Bố mẹ thương con dù con thắng hay thua."
- "Mỗi ván thua là một bài học."
- "Điều bố mẹ quan tâm là con có vui không, có cố gắng không."
Và quan trọng hơn lời nói là hành động nhất quán: nếu bố mẹ nói "thắng thua không quan trọng" nhưng mặt buồn mỗi khi con thua, con sẽ tin nét mặt hơn lời nói.
Phối hợp với thầy dạy
- Chia sẻ với thầy nếu thấy con căng thẳng.
- Hỏi thầy có thể giảm yếu tố cạnh tranh cho con một thời gian không.
- Đề nghị thầy khen con về cách nghĩ, không chỉ về kết quả.
Một người thầy tốt sẽ hiểu và điều chỉnh. Nếu lớp học đặt nặng thành tích quá mức với trẻ nhỏ, có thể cân nhắc lớp khác. Xem dấu hiệu lớp cờ tướng chưa tốt.
Khi con thực sự thích thi đấu
Có những trẻ thích cạnh tranh, thích đi giải, thích thử sức. Điều đó hoàn toàn tốt. Ngay cả khi đó:
- Để con tự đặt mục tiêu, bố mẹ hỗ trợ.
- Mục tiêu nên về cách chơi: "dùng hết thời gian", "không mất quân vô cớ" — không phải "vô địch".
- Giữ cân bằng với học tập, nghỉ ngơi, bạn bè. Xem cân bằng học và cờ.
Câu hỏi thường gặp
Muốn con cố gắng mà không gây áp lực thì làm thế nào?
Ghi nhận và khen sự cố gắng, sự đều đặn, cách suy nghĩ. Để kết quả tự đến như hệ quả, không đặt nó làm mục tiêu chính.
Con tự tạo áp lực cho mình dù bố mẹ không ép thì sao?
Một số trẻ cầu toàn tự đặt kỳ vọng cao. Hãy nói chuyện nhiều hơn về việc thua là bình thường, kể về những lần bố mẹ thất bại, và giảm tần suất thi đấu nếu cần.
Có nên cho con đi giải khi con còn hay khóc khi thua?
Có thể chọn giải nhỏ, vui vẻ, có giấy khen cho mọi người. Nhưng nếu con khóc nhiều và sợ hãi, nên tạm dừng giải, chơi vui ở nhà trước.
Ông bà hay hỏi cháu thắng thua, làm sao nói?
Nhẹ nhàng chia sẻ với ông bà rằng cháu đang tập không nặng nề chuyện thắng thua, và gợi ý ông bà hỏi cháu về ván cờ thay vì kết quả.
Áp lực thành tích có phải luôn xấu không?
Một chút thử thách giúp trẻ phát triển. Vấn đề là khi áp lực làm trẻ sợ hãi, mất niềm vui và gắn giá trị bản thân với kết quả. Gia đình cần giữ ở mức thử thách vừa đủ.
