Khai cuộc là phần hấp dẫn nhất với nhiều người học cờ tướng. Tên các thế nghe rất kêu: Pháo đầu, Bình phong Mã, Thuận Pháo, Nghịch Pháo, Phi Tượng, Tiên nhân chỉ lộ. Người mới thường muốn học ngay, và có không ít lớp dạy khai cuộc từ những tuần đầu tiên.
Nhưng học khai cuộc quá sớm có thể khiến người học thuộc nhiều nước mà không hiểu vì sao, rồi lúng túng ngay khi đối phương đi khác sách. Bài này giúp bạn biết khi nào là đúng lúc, và học như thế nào cho hiệu quả.
Học khai cuộc quá sớm thiệt gì
Thuộc mà không hiểu
Người mới học thuộc mười nước đầu của một thế, nhưng khi đối phương đi khác ở nước thứ bốn, họ không biết phải làm gì vì không hiểu ý tưởng đằng sau các nước đã học.
Bỏ qua những thứ quan trọng hơn
Ở trình độ mới học, phần lớn ván cờ được quyết định bởi việc để quân bị ăn miễn phí hoặc bỏ lỡ một đòn chiến thuật đơn giản. Dành thời gian học khai cuộc thay vì luyện những kỹ năng này là đầu tư sai chỗ.
Mất hứng thú
Học thuộc chuỗi nước đi là việc khô khan. Nhiều người, nhất là trẻ em, chán cờ vì bị bắt học thuộc khai cuộc quá sớm.
Dấu hiệu đã đến lúc học khai cuộc
Bạn đã sẵn sàng học khai cuộc bài bản khi:
- Chơi ván đầy đủ không sai luật và biết chiếu hết cơ bản.
- Ít khi mất quân miễn phí — phần lớn ván thua không còn vì bị ăn quân không đáng.
- Biết nguyên tắc ra quân chung: Xe ra sớm, Mã lên, không đi một quân quá nhiều lần ở đầu ván, giữ Sĩ Tượng.
- Tò mò về lý do: bạn bắt đầu tự hỏi "tại sao người ta hay đi Pháo vào giữa ở nước đầu?".
Nếu đã có đủ bốn dấu hiệu, học khai cuộc sẽ có ích thực sự.
Trước khi học thế cụ thể: nguyên tắc ra quân
Ngay cả khi chưa học thế khai cuộc nào, người mới vẫn nên biết vài nguyên tắc chung:
- Ra Xe sớm. Xe ở góc bàn cờ không làm được gì. Đưa Xe ra đường mở là việc ưu tiên.
- Nhảy Mã lên. Mã ở hàng cuối dễ bị kẹt, nhất là khi Pháo và các quân khác chặn chân.
- Kiểm soát trung lộ. Đường giữa là đường tấn công trực tiếp vào Tướng.
- Không vội đưa Tốt qua sông khi các quân chính chưa ra.
- Giữ Sĩ Tượng để bảo vệ Tướng trước những đòn tấn công sớm.
Nắm những nguyên tắc này, người mới đã chơi đầu ván khá tốt mà chưa cần thuộc thế nào.
Nên học thế nào đầu tiên
Khi cầm Đỏ: Pháo đầu
Pháo đầu là thế phổ biến nhất trong cờ tướng: nước đầu đưa một Pháo vào đường giữa, nhắm thẳng vào Tốt đầu của đối phương. Học Pháo đầu trước vì:
- Ý tưởng rất rõ: tấn công vào trung lộ.
- Rất phổ biến, gặp trong nhiều ván thật.
- Giúp hiểu cách phối hợp Pháo với Xe và Mã.
Khi cầm Đen: một cách đáp Pháo đầu
Vì Pháo đầu phổ biến, người cầm Đen cần một cách đáp vững. Bình phong Mã — lên cả hai Mã để cùng bảo vệ Tốt đầu — là lựa chọn thường được dạy đầu tiên vì chắc chắn và dễ hiểu ý tưởng. Một số thầy dạy các thế phản công khác; điều quan trọng là chọn một thế và hiểu rõ nó.
Sau đó: mở rộng dần
Khi đã chơi chắc hai thế trên, có thể tìm hiểu thêm những thế khác như Thuận Pháo, Nghịch Pháo, Phi Tượng, Tiên nhân chỉ lộ, tuỳ theo phong cách và hứng thú.
Học khai cuộc sao cho hiểu
Hỏi "tại sao" cho mỗi nước
Với mỗi nước trong thế khai cuộc, hãy tự hỏi hoặc hỏi thầy: nước này để làm gì? Nếu không đi nước này thì sao? Hiểu lý do giúp bạn xử lý được khi đối phương đi khác.
Học ít nước nhưng chắc
Sáu đến tám nước đầu với ý tưởng rõ ràng có giá trị hơn hai mươi nước học thuộc lòng.
Chơi ngay thế vừa học
Sau khi học một thế, chơi ngay vài ván dùng thế đó, với máy hoặc với bạn. Xem đối phương đáp lại thế nào và mình xử lý ra sao.
Xem lại phần khai cuộc sau mỗi ván
Khi xem lại ván, chú ý mười nước đầu: mình có đi đúng ý tưởng không, có chỗ nào đi lệch và bị bất lợi không?
Tự ghi một "sổ khai cuộc" ngắn
Với mỗi thế đang dùng, ghi vài dòng: ý tưởng chính của thế, hai ba cách đối phương hay đáp lại, và mình đã xử lý thế nào trong các ván gần đây. Sổ này ngắn nhưng giúp bạn nhớ bằng hiểu biết, không phải bằng học thuộc.
Với trẻ em
Trẻ em nên học khai cuộc muộn hơn người lớn, và học theo cách nhẹ nhàng hơn: tập trung vào nguyên tắc ra quân qua trò chơi và ván thật, chỉ giới thiệu một hai thế đơn giản khi trẻ đã chơi vững. Nếu lớp của con dạy nhiều khai cuộc từ rất sớm, nên hỏi thầy về lý do. Xem thêm bài lộ trình ba tháng đầu.
Câu hỏi thường gặp
Có cần học nhiều thế khai cuộc để chơi tốt không?
Không cần. Nhiều người chơi tốt chỉ dùng một hai thế quen thuộc và hiểu rất sâu. Ở trình độ phong trào, hiểu ý tưởng quan trọng hơn biết nhiều thế.
Đối phương đi khác sách thì làm sao?
Quay về nguyên tắc ra quân: ra Xe, nhảy Mã, kiểm soát trung lộ, giữ an toàn cho Tướng. Nếu đã hiểu ý tưởng của thế mình chọn, bạn sẽ có hướng xử lý. Sau ván, xem lại để biết lần sau nên đáp thế nào.
Học khai cuộc trên máy có tốt không?
Máy giúp kiểm tra nước đi và cho bạn thử nhiều biến khác nhau. Nhưng máy không giải thích ý tưởng. Kết hợp máy với sách, thầy hoặc bạn giỏi hơn để hiểu lý do đằng sau các nước.
Bao lâu thì nên đổi hoặc thêm thế khai cuộc mới?
Khi đã chơi thế hiện tại trong nhiều ván và cảm thấy hiểu nó, có thể thêm thế mới. Không nên đổi liên tục vì sẽ không hiểu sâu được thế nào.
