Ba tháng đầu là giai đoạn quan trọng nhất khi học cờ tướng. Đây là lúc người học đi từ chỗ "biết quân nào đi thế nào" tới chỗ "chơi được một ván có ý đồ". Cũng là lúc nhiều người bỏ cuộc, vì học không có thứ tự, lúc thì đọc khai cuộc phức tạp, lúc lại quên luật cơ bản.
Lộ trình dưới đây chia ba tháng thành ba chặng, mỗi chặng bốn tuần. Nó dùng được cho cả trẻ em (với nhịp chậm hơn) và người lớn tự học. Mỗi tuần có một mục tiêu cụ thể và một cách tự kiểm tra.
Chặng 1 (tuần 1–4): Luật chắc, chiếu hết được
Mục tiêu của chặng này là không còn đi sai luật và biết kết thúc một ván khi có ưu thế lớn.
Tuần 1: Bàn cờ và cách đi của bảy loại quân
- Học vị trí ban đầu, sông, cung Tướng.
- Học cách đi của Xe, Pháo, Mã, Tượng, Sĩ, Tướng, Tốt.
- Chú ý ba luật đặc biệt: Pháo cần đúng một ngòi để ăn, Mã bị cản chân, Tượng bị cản mắt và không qua sông.
Tự kiểm tra: xếp cờ ban đầu không cần nhìn hình mẫu, nói được mỗi quân đi thế nào.
Tuần 2: Chiếu, thoát chiếu và luật Tướng đối mặt
- Nhận ra khi Tướng bị chiếu.
- Ba cách thoát chiếu: đi Tướng, ăn quân chiếu, chặn đường chiếu. Riêng với Mã, có thể chặn chân Mã; với Pháo, có thể bỏ ngòi hoặc thêm quân vào giữa.
- Luật hai Tướng không được đối mặt trên cùng một đường mà không có quân ở giữa.
Tự kiểm tra: chơi vài ván mà không lần nào để Tướng mình bị chiếu mà không nhận ra.
Tuần 3: Chiếu hết cơ bản
- Chiếu hết bằng Xe khi Tướng đối phương bị chặn ở biên.
- Chiếu hết bằng Xe và Pháo phối hợp.
- Hiểu rằng trong cờ tướng, bên hết nước đi là thua, khác với cờ vua.
Tự kiểm tra: giải được các bài chiếu hết một nước đơn giản mà không cần gợi ý.
Tuần 4: Chơi ván đầy đủ và ghi nước
- Chơi ít nhất năm ván đầy đủ.
- Học cách ghi nước theo kiểu Việt Nam: tên quân, cột, hướng đi (tiến, thoái, bình), đích đến. Ví dụ "P2-5" là Pháo ở cột 2 đi ngang sang cột 5.
Tự kiểm tra: ghi lại được một ván của mình từ đầu đến cuối.
Chặng 2 (tuần 5–8): Ra quân đúng cách và giữ quân
Mục tiêu là không mất quân miễn phí và ra quân có trật tự ở đầu ván.
Tuần 5: Giá trị các quân
Nắm được giá trị tương đối: Xe mạnh nhất, Pháo và Mã ở tầm giữa, Sĩ và Tượng là quân phòng thủ, Tốt chưa qua sông yếu nhưng qua sông mạnh hơn nhiều. Biết khi nào đổi quân có lợi.
Tuần 6: Nguyên tắc ra quân
- Ra Xe sớm, vì Xe đứng yên ở góc là lãng phí.
- Nhảy Mã lên để không bị kẹt.
- Không đi một quân nhiều lần ở đầu ván khi quân khác chưa ra.
- Giữ Sĩ Tượng để bảo vệ Tướng.
Tuần 7: Thói quen kiểm tra trước khi đi
Trước mỗi nước, tự hỏi ba câu:
- Đối phương vừa đi nước đó để làm gì?
- Quân nào của mình đang bị đe doạ?
- Nước mình định đi có để quân nào bị ăn không?
Đây là thói quen quan trọng nhất của cả ba tháng.
Tuần 8: Làm quen hai thế khai cuộc phổ biến
Học ý tưởng của Pháo đầu (đưa Pháo vào giữa để tấn công Tốt đầu) và Bình phong Mã (hai Mã lên để phòng thủ trung lộ). Không cần học thuộc nhiều nước, chỉ cần hiểu vì sao các quân được đặt như vậy.
Chặng 3 (tuần 9–12): Chơi có kế hoạch và học từ ván của mình
Mục tiêu là có ý đồ trong ván và biết tự xem lại ván thua.
Tuần 9: Đòn chiến thuật cơ bản
Nhận ra những đòn đơn giản: bắt đôi bằng Mã, ghim quân bằng Xe hoặc Pháo, chiếu kết hợp ăn quân. Giải một vài bài tập mỗi ngày.
Tuần 10: Tàn cuộc cơ bản
Biết những tàn cuộc đơn giản nhất: Xe đơn thắng Tướng trơ, cách dùng Tốt qua sông kết hợp quân khác, và nhận ra rằng nhiều thế ít quân là hoà nếu bên yếu còn đủ Sĩ Tượng.
Tuần 11: Xem lại ván thua
Chọn hai ba ván thua trong tuần. Với mỗi ván, tìm một nước mà nếu đi khác thì ván đã khác. Ghi lại lỗi đó bằng một câu ngắn.
Tuần 12: Tổng kết và chọn hướng tiếp theo
Chơi vài ván với người ngang sức, xem mình đã làm được những gì trong danh sách mục tiêu. Từ đó quyết định hướng tiếp: học thêm khai cuộc, luyện chiến thuật, hay tham gia câu lạc bộ để có nhiều ván hơn.
Nhịp độ cho từng người học
- Trẻ dưới tám tuổi: có thể kéo dài mỗi chặng gấp đôi, nhiều trò chơi hơn, ít lý thuyết hơn. Xem thêm bài mười trò chơi giúp trẻ nhớ luật.
- Người lớn tự học: có thể đi nhanh hơn ở chặng 1 nhưng nên dành đủ thời gian cho chặng 2 và 3.
- Người học có thầy: dùng lộ trình này để đối chiếu với giáo trình của lớp.
Luyện tập hằng ngày trong ba tháng
Không cần học nhiều giờ. Hai mươi đến ba mươi phút mỗi ngày là đủ nếu đều đặn:
- Mười phút học nội dung của tuần.
- Mười phút chơi một ván ngắn với người thân hoặc với máy.
- Vài phút xem lại ván vừa chơi.
Câu hỏi thường gặp
Có nhất thiết phải theo đúng thứ tự từng tuần không?
Không bắt buộc, nhưng nên giữ thứ tự của ba chặng. Học khai cuộc khi chưa chắc luật và chưa có thói quen kiểm tra quân bị đe doạ thường không mang lại nhiều kết quả.
Ba tháng có đủ để chơi giỏi không?
Ba tháng đủ để chơi được những ván có ý đồ và không mắc lỗi luật cơ bản. Chơi giỏi là một hành trình dài hơn nhiều, nhưng một nền tảng chắc sau ba tháng giúp hành trình đó nhẹ nhàng hơn.
Nếu đã học xong chặng 1 rồi quên thì sao?
Rất bình thường. Hãy ôn lại những luật hay quên, đặc biệt là cản chân Mã, mắt Tượng và Tướng đối mặt, trước khi đi tiếp. Chơi nhiều ván là cách ôn tự nhiên nhất.
Người lớn bận rộn có theo được lộ trình này không?
Được, nếu giữ được thói quen hai mươi phút mỗi ngày hoặc vài buổi mỗi tuần. Có thể kéo dài lộ trình thành bốn đến năm tháng mà không làm mất giá trị của nó. Bài lộ trình học cờ tướng cho người lớn có thêm gợi ý.
