Giáo viên lần đầu phụ trách giờ ngoại khoá cờ tướng thường có cùng một câu hỏi: "Mỗi buổi dạy gì, dạy thế nào để học sinh không chán?" Bài này đưa ra một giáo án gợi ý gồm khung chung cho một buổi 45 phút và nội dung tám buổi đầu dành cho học sinh chưa biết chơi. Giáo viên có thể điều chỉnh theo độ tuổi, số học sinh và thời lượng thực tế.
Nguyên tắc xuyên suốt: ít giảng, nhiều chơi, mỗi buổi một ý chính.
Khung một buổi 45 phút
- 5 phút — Khởi động: câu đố nhanh hoặc ôn ý chính buổi trước.
- 10 phút — Ý mới: giáo viên giới thiệu một ý duy nhất trên bàn cờ lớn.
- 20 phút — Thực hành: học sinh chơi theo cặp một trò chơi nhỏ hoặc ván cờ áp dụng ý mới.
- 7 phút — Chia sẻ: vài học sinh kể điều thú vị vừa gặp; giáo viên nhấn lại ý chính.
- 3 phút — Dọn dẹp: cất cờ, kiểm đếm quân.
Với buổi 60 phút, kéo dài phần thực hành. Giữ phần giảng ngắn: học sinh nhỏ chỉ tập trung nghe được một lúc.
Tám buổi đầu cho học sinh mới
Buổi 1: Làm quen bàn cờ
- Ý chính: bàn cờ có chín cột, mười hàng; quân đặt trên giao điểm, không đặt trong ô; có sông ở giữa và hai cung Tướng.
- Thực hành: học sinh tự bày quân về vị trí ban đầu theo cặp, đố nhau tên quân.
- Trò chơi: "Tìm cung" — giáo viên gọi tên điểm, học sinh chỉ nhanh trên bàn.
Buổi 2: Xe và Pháo
- Ý chính: Xe đi thẳng bao xa cũng được nếu không bị chặn. Pháo đi như Xe, nhưng khi ăn quân phải nhảy qua đúng một quân làm "ngòi".
- Trò chơi: "Xe săn quân" — mỗi bạn một Xe, bày vài quân Tốt của đối phương, ai ăn hết trước thắng. Sau đó chơi lại với Pháo, để học sinh tự phát hiện Pháo cần ngòi.
Buổi 3: Mã và luật cản chân
- Ý chính: Mã đi một bước thẳng rồi một bước chéo. Nếu có quân đứng ngay cạnh Mã theo hướng bước thẳng, Mã không đi được hướng đó.
- Trò chơi: "Mã vượt rào" — đặt vài quân chặn, học sinh tìm đường cho Mã tới đích. Học sinh thường hào hứng khi tự tìm ra quân nào đang "cản chân".
Buổi 4: Tượng, Sĩ, Tướng
- Ý chính: Tượng đi chéo hai điểm, không qua sông, bị cản nếu có quân ở "mắt Tượng". Sĩ đi chéo một điểm trong cung. Tướng đi một điểm ngang dọc trong cung.
- Luật đặc biệt: hai Tướng không được đối mặt trên cùng cột khi giữa chúng không có quân nào.
- Trò chơi: "Bảo vệ Tướng" — một bên chỉ có Tướng, Sĩ, Tượng; bên kia có một Xe, xem bên phòng thủ trụ được bao lâu.
Buổi 5: Tốt
- Ý chính: Tốt đi thẳng một điểm; qua sông rồi được đi ngang; không bao giờ đi lùi.
- Trò chơi: "Cuộc đua của Tốt" — mỗi bên năm Tốt, ai đưa được một Tốt tới hàng cuối của đối phương trước thắng. Trò chơi đơn giản nhưng dạy học sinh tính toán rất tốt.
Buổi 6: Chiếu, chiếu bí và hết nước
- Ý chính: chiếu là đe doạ bắt Tướng; bên bị chiếu phải thoát. Chiếu bí là không thoát được — thua. Hết nước đi hợp lệ cũng là thua trong cờ tướng.
- Thực hành: giáo viên bày vài thế đơn giản, học sinh tìm nước chiếu bí.
Buổi 7: Ván cờ hoàn chỉnh đầu tiên
- Ý chính: ra quân trước — đưa Xe, Mã, Pháo ra khỏi vị trí ban đầu thay vì chỉ đi Tốt.
- Thực hành: chơi ván hoàn chỉnh theo cặp. Giáo viên đi quanh, nhắc luật, không nhắc nước.
- Chia sẻ: "Hôm nay em thích nước nào nhất?"
Buổi 8: Không để mất quân vô cớ
- Ý chính: trước mỗi nước, tự hỏi "quân nào của mình đang bị bắt?" và "nước này có để hở quân nào không?"
- Trò chơi: chơi ván, mỗi lần ai mất quân mà không đổi lại được gì, cả cặp dừng lại cùng tìm xem lẽ ra phải làm gì. Không trừ điểm, không chê.
Sau tám buổi
Học sinh đã biết luật, chơi được ván hoàn chỉnh. Các buổi tiếp theo có thể xoay quanh:
- Nguyên tắc ra quân: ra Xe sớm, Pháo đầu và cách đối phó.
- Các đòn cơ bản: bắt đôi bằng Mã, Pháo chiếu có ngòi, Xe và Pháo phối hợp.
- Tàn cuộc cơ bản: Xe thắng Tướng trơ, vai trò Tốt qua sông.
- Giải nội bộ lớp cuối học kỳ — xem tổ chức giải cờ tướng trong trường.
Mẹo quản lý lớp
- Ghép cặp thay đổi mỗi buổi, tránh một em thua mãi một bạn.
- Học sinh khá làm trợ giảng cho nhóm mới.
- Tín hiệu im lặng rõ ràng: giơ tay, hoặc gõ nhẹ chuông, cả lớp dừng tay nghe.
- Góc "chờ lượt" cho học sinh chơi xong sớm: bài đố cờ đơn giản bày sẵn.
- Kiểm đếm quân cuối buổi, giao "thủ kho" luân phiên.
Điều chỉnh theo độ tuổi
- Tiểu học lớp nhỏ: mỗi buổi chỉ một quân hoặc một luật, nhiều trò chơi, ít ván hoàn chỉnh.
- Tiểu học lớp lớn: có thể đi nhanh hơn, gộp hai quân một buổi.
- Trung học cơ sở: học sinh học luật rất nhanh, nên dành thời gian cho ván hoàn chỉnh, đòn chiến thuật và giải nội bộ sớm hơn.
Câu hỏi thường gặp
Giáo án này có cần máy chiếu không?
Không bắt buộc. Một bàn cờ lớn treo tường là đủ. Nếu có máy chiếu, giáo viên có thể trình chiếu bàn cờ trên trình duyệt để minh hoạ.
Học sinh học chậm hơn kế hoạch thì sao?
Cứ chậm lại. Mục tiêu là học sinh hiểu và thích, không phải hoàn thành đúng tám buổi.
Có nên cho học sinh chơi ván hoàn chỉnh ngay từ buổi đầu?
Với học sinh nhỏ thì không nên, vì quá nhiều luật cùng lúc dễ gây rối. Các trò chơi ít quân giúp học từng phần và vẫn vui.
Làm sao xử lý học sinh hay cãi nhau về luật?
Thống nhất luật trên bàn cờ lớn, và quy định khi có tranh chấp thì hỏi giáo viên. Dùng những lần tranh chấp làm ví dụ giảng lại cho cả lớp.
Có nên cho điểm học sinh trong giờ cờ?
Không nên cho điểm thắng thua. Nếu nhà trường cần đánh giá, hãy dựa trên sự tham gia, thái độ và việc hiểu luật.
