"Mình chỉ biết chơi cờ bình thường thôi, làm sao dạy học sinh được?" — đây là băn khoăn rất phổ biến của giáo viên khi được giao phụ trách giờ ngoại khoá cờ tướng. Câu trả lời ngắn: được, và thường dạy rất tốt. Dạy cờ cho học sinh mới biết luật cần những kỹ năng sư phạm nhiều hơn là trình độ cờ cao.
Bài này giúp giáo viên không chuyên biết mình cần chuẩn bị gì, không cần lo gì, và tự học thêm thế nào trong lúc dạy.
Vì sao giáo viên không chuyên dạy được
Với học sinh ở giai đoạn đầu, nội dung cần dạy là:
- Luật chơi của từng quân và các luật đặc biệt.
- Cách chơi một ván hoàn chỉnh.
- Những nguyên tắc cơ bản: ra quân, không để mất quân vô cớ.
- Vài đòn và thế chiếu bí đơn giản.
- Phép lịch sự khi chơi cờ.
Người biết chơi cờ tướng ở mức khá phong trào đã nắm được tất cả những điều này. Phần khó hơn — giữ lớp trật tự, giải thích cho trẻ hiểu, động viên em yếu, chia nhóm — lại chính là thế mạnh của giáo viên.
Thực tế, nhiều người chơi cờ rất giỏi lại khó dạy trẻ nhỏ: họ giải thích quá nhanh, quá sâu, hoặc mất kiên nhẫn khi học sinh lặp lại lỗi. Giáo viên có kinh nghiệm đứng lớp thường làm tốt hơn ở giai đoạn này.
Những gì giáo viên cần chuẩn bị
Nắm chắc luật
Đây là điều bắt buộc. Học sinh sẽ hỏi những câu rất cụ thể: "Mã có đi được chỗ này không?", "Pháo ăn qua hai quân được không?", "Tướng đi ra ngoài cung được không?". Giáo viên cần trả lời chắc chắn. Hãy ôn kỹ:
- Luật cản chân Mã và cản mắt Tượng.
- Pháo ăn quân phải qua đúng một ngòi.
- Tướng và Sĩ chỉ đi trong cung; Tượng không qua sông.
- Tốt qua sông mới đi ngang, không đi lùi.
- Hai Tướng không được đối mặt khi giữa chúng không có quân.
- Hết nước đi là thua.
- Đại ý luật cấm chiếu dai, đuổi dai.
Khi không chắc một câu hỏi, cứ nói: "Để cô xem lại luật và trả lời em buổi sau." Học sinh tôn trọng sự trung thực này.
Một giáo án đơn giản
Không cần giáo án phức tạp. Mỗi buổi một ý chính, nhiều thời gian chơi. Có thể dùng giáo án cờ tướng ngoại khoá gợi ý làm khung.
Dụng cụ
Đủ bàn cờ cho học sinh, một bàn cờ lớn để giảng. Nếu có máy chiếu, có thể dùng trang chơi cờ tướng trên trình duyệt để bày thế cờ minh hoạ.
Những gì giáo viên không cần lo
Không cần thắng được mọi học sinh
Sẽ có em chơi giỏi hơn giáo viên — nhất là em đã học cờ từ ông bố ở nhà. Điều đó hoàn toàn bình thường. Hãy biến em đó thành trợ giảng, giao nhiệm vụ hướng dẫn bạn mới. Em sẽ rất tự hào, và lớp học có thêm người giúp.
Không cần biết nhiều khai cuộc
Học sinh ở giai đoạn đầu không cần học tên các thế khai cuộc. Nguyên tắc ra quân đơn giản là đủ.
Không cần giải mọi thế cờ khó
Khi xem lại ván, giáo viên chỉ cần chỉ ra những lỗi rõ ràng: mất quân vô cớ, để Tướng bị chiếu bí, quên luật. Những thế phức tạp có thể nói: "Thế này khó, cả lớp cùng nghĩ nhé."
Tự học thêm trong lúc dạy
Dạy là cách học tốt nhất. Một vài cách để giáo viên nâng trình độ song song:
- Học trước một bước so với học sinh: tuần này dạy luật Mã, thì tự học trước các đòn bắt đôi bằng Mã để chuẩn bị cho các tuần sau.
- Chơi với máy ở mức vừa sức vài ván mỗi tuần.
- Giải thế sát cục đơn giản mỗi ngày.
- Đọc các bài cờ tướng cơ bản về tàn cuộc, sát cục.
- Tham gia câu lạc bộ cờ gần nhà để chơi với người thật. Xem tìm câu lạc bộ cờ tướng.
- Xin hỗ trợ từ người giỏi hơn: phụ huynh chơi cờ giỏi, người trong câu lạc bộ, có thể đến dự một vài buổi chuyên đề.
Kỹ năng sư phạm quan trọng nhất khi dạy cờ
Giải thích bằng ngôn ngữ của trẻ
"Pháo cần một bạn đứng giữa để nhảy qua" dễ hiểu hơn "Pháo ăn quân khi có một quân làm ngòi trên đường đi".
Hỏi thay vì bảo
"Em thử xem quân nào của em đang gặp nguy?" giúp học sinh tự nghĩ, thay vì "Xe của em sắp bị ăn kìa".
Kiên nhẫn với lỗi lặp lại
Học sinh sẽ quên luật cản chân Mã nhiều lần. Nhắc nhẹ nhàng, mỗi lần một ví dụ khác.
Để ý em yếu và em nhút nhát
Những em thua liên tục hoặc ít nói dễ bỏ cuộc. Ghép cặp các em với bạn vừa sức, khen những cố gắng nhỏ.
Giữ không khí vui
Giờ ngoại khoá không phải giờ thi. Tiếng cười, trò chơi nhỏ, sự hào hứng quan trọng hơn tiến độ bài học.
Khi nào nên mời người chuyên
- Khi trường có đội tuyển chuẩn bị đi giải bên ngoài.
- Khi có nhiều học sinh đã vượt trình độ cơ bản và muốn học sâu.
- Khi muốn tổ chức buổi chuyên đề đặc biệt.
Ngay cả khi đó, giáo viên phụ trách vẫn giữ vai trò quan trọng: tổ chức, quản lý lớp, kết nối phụ huynh. Xem thêm thầy dạy cờ tướng.
Câu hỏi thường gặp
Giáo viên chỉ biết luật, chưa chơi giỏi thì có dạy được không?
Được với lớp mới bắt đầu, miễn là nắm luật thật chắc và chịu học trước một bước so với học sinh. Chơi thêm vài ván mỗi tuần sẽ giúp nâng trình độ nhanh.
Học sinh chơi giỏi hơn giáo viên thì xử lý thế nào?
Ghi nhận em đó, giao vai trò trợ giảng hoặc thử thách những bài khó hơn. Học sinh giỏi thường rất vui khi được tin tưởng.
Trả lời sai luật trước lớp thì sao?
Nhận lỗi và sửa lại ở buổi sau. Việc giáo viên sẵn sàng nhận sai cũng là một bài học tốt cho học sinh.
Giáo viên nên chuẩn bị bao lâu cho mỗi buổi?
Với giáo án đơn giản, chuẩn bị khoảng mười lăm tới ba mươi phút: xem lại ý chính, chuẩn bị thế cờ minh hoạ, trò chơi.
Có cần chứng chỉ để dạy cờ tướng ở trường không?
Tuỳ quy định của từng trường và địa phương đối với hoạt động ngoại khoá. Với giáo viên của trường phụ trách hoạt động ngoại khoá, thường không yêu cầu chứng chỉ riêng về cờ; hãy hỏi nhà trường.
