Khi đề xuất mở giờ ngoại khoá cờ tướng, giáo viên và phụ huynh thường được hỏi: "Học cờ thì được gì?" Rất dễ trả lời bằng những lời hứa to tát — cờ giúp con thông minh hơn, giỏi toán hơn, điểm thi cao hơn. Nhưng những lời hứa ấy vừa khó chứng minh, vừa tạo kỳ vọng sai: nếu sau một học kỳ con không giỏi toán hơn, cờ bị coi là vô ích.
Bài này nói về lợi ích của cờ tướng với học sinh một cách trung thực: những gì giáo viên và phụ huynh thực sự quan sát được, và những điều không nên hứa.
Những điều quan sát được trong lớp học
Ngồi yên và tập trung lâu hơn
Một ván cờ đòi hỏi học sinh ngồi một chỗ, nhìn bàn cờ, nghĩ trước khi làm. Với nhiều em, đặc biệt ở tuổi tiểu học, đây là thử thách thật. Qua nhiều buổi, giáo viên thường thấy các em ngồi được lâu hơn, ít bỏ ngang ván hơn.
Thói quen "nghĩ trước khi làm"
Nguyên tắc quan trọng nhất trong cờ — kiểm tra trước khi đi — là một thói quen tốt cho mọi việc. Học sinh học cờ được nhắc lặp đi lặp lại: "Quân nào của em đang bị bắt? Nước này có để hở quân nào không?" Nhiều em dần mang thói quen tự kiểm tra này sang việc khác.
Biết thua
Cờ là môn mà ai cũng thua, thường xuyên, kể cả người giỏi nhất. Học sinh học cờ phải đối diện với việc thua nhiều lần — và học cách bắt tay đối thủ, xem lại ván, chơi tiếp. Đây là bài học quý mà không phải hoạt động nào cũng dạy được. Xem thêm các bài về phụ huynh đồng hành.
Tôn trọng luật và đối thủ
Bắt tay trước và sau ván, không nhắc nước, không cãi khi thua, chấp nhận quyết định của trọng tài — những phép lịch sự trên bàn cờ là bài học về cách cư xử.
Kết nối với gia đình
Cờ tướng gần gũi với văn hoá Việt Nam. Nhiều học sinh về nhà chơi với ông, với bố. Ván cờ trở thành một cách để các thế hệ gần nhau hơn.
Niềm vui tự tìm ra cách giải
Khoảnh khắc một em tự tìm ra nước chiếu bí, mắt sáng lên, là điều giáo viên dạy cờ nào cũng từng thấy. Cảm giác "mình tự nghĩ ra được" là động lực học tập rất mạnh.
Những kỹ năng được rèn — nói cho đúng mức
- Tính trước vài bước: "nếu mình đi thế này, bạn sẽ đi thế kia".
- Nhìn toàn cục: để ý cả những quân ở xa, như Pháo ở góc bàn.
- Lập kế hoạch đơn giản: ra quân trước, tấn công sau.
- Ghi nhớ mẫu hình: nhận ra các thế sát cục quen thuộc.
Đây là những kỹ năng trong cờ. Chúng có thể hỗ trợ các việc khác, nhưng không tự động chuyển sang toán học hay các môn học khác. Học sinh giỏi cờ không nhất thiết giỏi toán, và ngược lại.
Những điều không nên hứa
"Học cờ sẽ giỏi toán"
Không có gì bảo đảm điều này. Cờ và toán đều cần suy nghĩ logic, nhưng là hai hoạt động khác nhau. Hứa như vậy khiến phụ huynh thất vọng và gây áp lực cho con.
"Học cờ sẽ tăng điểm thi"
Càng không nên. Giờ cờ không thay được giờ học các môn. Nếu học cờ chiếm thời gian ôn tập, điểm thi còn có thể giảm.
"Học cờ sẽ chữa được tăng động, thiếu tập trung"
Cờ có thể giúp một số em tập ngồi yên hơn, nhưng không phải phương pháp điều trị. Với trẻ có vấn đề về tập trung, cần ý kiến chuyên môn.
"Học cờ sớm thì thành nhà vô địch"
Rất ít học sinh đi con đường thi đấu chuyên nghiệp. Mục tiêu của giờ cờ ở trường là trải nghiệm và thói quen tốt, không phải đào tạo vận động viên.
Làm sao để học sinh thực sự nhận được lợi ích
Lợi ích không tự đến chỉ vì có giờ cờ. Nó đến khi giờ cờ được tổ chức đúng:
- Chơi nhiều, giảng vừa đủ.
- Khen cách nghĩ, không khen kết quả: "Em đã kiểm tra kỹ", "Em đã bình tĩnh khi bị chiếu".
- Không xếp hạng học sinh nhỏ thắng thua công khai.
- Xem lại ván thua cùng học sinh, biến thất bại thành bài học.
- Kết nối với gia đình: khuyến khích học sinh chơi với người thân.
Xem giáo án cụ thể ở giáo án cờ tướng ngoại khoá.
Nói với phụ huynh thế nào
Khi giới thiệu giờ cờ với phụ huynh, thay vì hứa hẹn, hãy mô tả:
- Con sẽ học gì trong học kỳ.
- Con sẽ được rèn những thói quen nào.
- Gia đình có thể làm gì để cùng con — chơi một ván mỗi tối, hỏi con về ván cờ, không hỏi về điểm.
Phụ huynh được thông tin trung thực sẽ có kỳ vọng đúng, và đồng hành với con tốt hơn.
Khi nào cờ không hợp với một học sinh
Không phải em nào cũng thích cờ, và điều đó hoàn toàn bình thường. Nếu sau một thời gian một em vẫn không thấy vui, hãy để em chọn hoạt động khác. Ép buộc chỉ làm em ghét cờ. Xem khi con muốn bỏ cờ tướng.
Câu hỏi thường gặp
Có nghiên cứu nào chứng minh cờ giúp học sinh học giỏi hơn không?
Có nhiều nghiên cứu về cờ và giáo dục với kết quả khác nhau, và không nên dựa vào chúng để hứa hẹn cho từng học sinh cụ thể. Những lợi ích quan sát được trong lớp học như thói quen tập trung, biết thua, tôn trọng đối thủ là điều thực tế hơn.
Học sinh học cờ bao lâu thì thấy thay đổi?
Tuỳ từng em. Thói quen ngồi yên và kiểm tra trước khi đi thường thấy sau một học kỳ học đều đặn. Nhưng mỗi em có nhịp riêng.
Học cờ có làm con lơ là việc học không?
Nếu học cờ chiếm quá nhiều thời gian thì có thể. Với một buổi ngoại khoá mỗi tuần và vài ván ở nhà, cờ không ảnh hưởng việc học.
Cờ tướng hay cờ vua tốt hơn cho học sinh?
Cả hai đều mang lại trải nghiệm tương tự. Cờ tướng có lợi thế gần gũi văn hoá và dễ tìm người chơi cùng trong gia đình.
Con không thích cờ thì có nên ép không?
Không nên. Hãy cho con thử một thời gian, nếu con vẫn không thích thì để con chọn hoạt động khác phù hợp hơn.
