Khi chọn người dạy cờ tướng cho con hoặc cho chính mình, người ta thường hỏi: thầy đã đạt danh hiệu gì, đã vô địch giải nào? Những câu hỏi đó cho biết thầy chơi giỏi đến đâu. Nhưng dạy giỏi là một kỹ năng khác hẳn, và với người mới học, nó quan trọng hơn nhiều.
Một kỳ thủ mạnh có thể không kiên nhẫn với người mới, không giải thích được điều mà với họ là hiển nhiên. Ngược lại, một người chơi ở mức khá nhưng biết cách dạy có thể giúp học viên tiến bộ rất nhanh. Dưới đây là bảy thói quen của một người thầy cờ tướng tốt.
Bảy thói quen của thầy dạy cờ tướng tốt
1. Hỏi trước khi chỉ
Khi học viên đi một nước sai, thầy tốt không nói ngay "sai rồi". Thầy hỏi: "Con thấy Pháo của bạn đang nhắm vào đâu?", "Nếu con đi nước này thì bạn sẽ đi gì?". Cách hỏi này buộc học viên tự nhìn thấy vấn đề, và bài học nhớ lâu hơn gấp nhiều lần so với được chỉ đáp án.
2. Cho học viên chơi nhiều
Thầy tốt hiểu rằng cờ học bằng cách chơi. Trong buổi học, phần lớn thời gian là học viên chơi, giải bài, thử nước đi. Thầy chỉ giảng những điều cần thiết và ngắn gọn.
3. Xem lại ván của từng học viên
Thầy tốt dành thời gian xem lại ván của học viên — không phải mọi ván, nhưng đủ để biết mỗi người đang mắc lỗi gì. Từ đó, thầy chọn nội dung phù hợp cho từng người thay vì dạy mọi người giống nhau.
4. Giải thích bằng ngôn ngữ của người học
Với trẻ em, thầy dùng hình ảnh, câu chuyện: "Tượng là người lính gác, không bao giờ rời khỏi đất nước mình để qua sông". Với người lớn, thầy giải thích lý do một cách logic. Thầy tránh dùng quá nhiều thuật ngữ khi học viên chưa quen.
5. Khen đúng chỗ
Thầy tốt khen quá trình chứ không chỉ khen kết quả: "Con dừng lại kiểm tra trước khi đi Xe, rất tốt" có giá trị hơn "con thắng giỏi quá". Thầy cũng tìm ra điều tốt trong một ván thua để học viên không nản.
6. Điều chỉnh nhịp độ theo từng người
Có học viên hiểu nhanh, có học viên cần thời gian. Thầy tốt không để người nhanh chán cũng không để người chậm bị bỏ lại. Trong lớp nhóm, thầy chia nhóm hoặc giao bài tập theo trình độ.
7. Giữ không khí vui và an toàn
Học viên, nhất là trẻ em, cần cảm thấy được phép sai. Thầy tốt không chế giễu, không so sánh học viên với nhau, không nổi nóng khi học viên mắc lỗi lần thứ mười. Lớp học có tiếng cười thường là lớp học tốt.
Vì sao danh hiệu không nói lên tất cả
Chơi giỏi không có nghĩa là giải thích giỏi
Người chơi rất mạnh thường "thấy" nước đúng một cách trực giác, khó giải thích vì sao. Với người mới, những giải thích như "nhìn là thấy thôi" không giúp được gì.
Kinh nghiệm dạy quan trọng
Một người đã dạy nhiều năm biết những lỗi người mới hay mắc, biết cách sắp xếp bài học, biết khi nào học viên cần nghỉ. Kinh nghiệm đó không đến từ việc thi đấu.
Tính cách phù hợp
Kiên nhẫn, yêu trẻ, thích chia sẻ — đó là những phẩm chất không liên quan đến thứ hạng thi đấu nhưng quyết định chất lượng dạy.
Tất nhiên, thầy cần chơi đủ tốt để dạy đúng. Nhưng từ một mức nhất định trở lên, kỹ năng dạy quan trọng hơn thành tích.
Thầy tốt với từng đối tượng
Với trẻ nhỏ
Thầy biết dùng trò chơi, câu chuyện, không bắt ngồi nghe lâu. Thầy kiên nhẫn khi trẻ quên luật, và xử lý nhẹ nhàng khi trẻ khóc vì thua. Bài khi con nóng tính hoặc khóc vì thua cờ có thêm về điều này.
Với người lớn mới học
Thầy tôn trọng thời gian của học viên, giải thích có lý do, giúp học viên tự học giữa các buổi.
Với người muốn thi đấu
Thầy có kinh nghiệm thi đấu, biết cách chuẩn bị khai cuộc, luyện tàn cuộc, và giúp học viên quản lý tâm lý.
Một khoảnh khắc điển hình trong lớp của thầy tốt
Để dễ hình dung, thử tưởng tượng một em bé vừa để Xe bị Pháo đối phương ăn mất. Một người thầy chưa có kinh nghiệm có thể nói ngay: "Con đi sai rồi, Xe bị ăn là thua đấy". Em bé gật đầu, nhưng lần sau vẫn lặp lại.
Một người thầy tốt sẽ làm khác. Thầy đặt lại quân về vị trí trước đó và hỏi: "Con nhìn xem, Pháo của bạn đang đứng ở đâu? Giữa Pháo và Xe của con có mấy quân?". Em bé đếm, nhận ra có đúng một quân ở giữa, và tự thốt lên: "À, có ngòi!". Khoảnh khắc tự phát hiện đó khiến bài học ở lại rất lâu.
Sự khác biệt giữa hai cách chỉ mất thêm vài chục giây, nhưng hiệu quả khác nhau rất xa.
Cách nhận ra một thầy tốt
Trong buổi học thử, hãy quan sát:
- Thầy nói nhiều hay học viên chơi nhiều?
- Khi học viên sai, thầy hỏi hay chỉ?
- Học viên có thoải mái hỏi thầy không?
- Thầy có biết tên và điểm yếu của từng học viên không?
Bài nhận ra thầy tốt sau vài buổi học đi chi tiết hơn vào những dấu hiệu này.
Câu hỏi thường gặp
Thầy dạy cờ tướng có cần bằng cấp sư phạm không?
Không bắt buộc. Nhiều thầy dạy rất tốt nhờ kinh nghiệm và tâm huyết. Tuy nhiên, thầy có kiến thức sư phạm thường biết cách sắp xếp bài giảng và làm việc với trẻ em tốt hơn.
Có nên chọn thầy trẻ hay thầy lớn tuổi?
Tuổi không quan trọng bằng cách dạy. Thầy trẻ thường gần gũi, dùng công nghệ tốt; thầy lớn tuổi thường có nhiều kinh nghiệm và kiên nhẫn. Hãy chọn theo buổi học thử.
Thầy giỏi có dạy được mọi trình độ không?
Không phải lúc nào cũng vậy. Có thầy rất giỏi với trẻ mới học nhưng không phù hợp với người muốn thi đấu, và ngược lại. Hãy hỏi thầy thường dạy đối tượng nào nhiều nhất.
Làm sao biết thầy có thật sự quan tâm đến con?
Thầy nhớ những điều cụ thể về con, như con hay quên luật cản chân Mã hay con thích dùng Pháo. Thầy chủ động trao đổi với phụ huynh về tiến bộ và khó khăn của con.
