Cờ tướng là một trong những hoạt động ngoại khoá dễ triển khai nhất ở trường học: không cần sân bãi, dụng cụ rẻ, luật học được trong vài buổi, và học sinh ở nhiều độ tuổi đều chơi được. Vậy mà nhiều câu lạc bộ cờ ở trường mở ra rồi lặng lẽ tắt sau một học kỳ. Nguyên nhân thường không nằm ở học sinh, mà ở cách tổ chức.
Bài này dành cho ban giám hiệu, giáo viên phụ trách hoạt động ngoại khoá, và phụ huynh muốn đề xuất với nhà trường.
Vì sao cờ tướng hợp với trường học
- Chi phí thấp: vài chục bộ cờ là đủ cho một lớp ngoại khoá.
- Không cần không gian đặc biệt: một phòng học bình thường là đủ.
- Gần gũi văn hoá: nhiều học sinh đã thấy ông bà, bố mẹ chơi cờ tướng ở nhà.
- Nhiều trình độ chơi cùng được: học sinh mới biết luật và học sinh chơi khá vẫn có hoạt động chung.
- Rèn thói quen tốt: ngồi yên suy nghĩ, chờ lượt, chấp nhận thua, tôn trọng đối thủ.
Nên nói về lợi ích một cách vừa phải. Cờ tướng là một hoạt động bổ ích và vui, không phải phép màu làm học sinh giỏi toán hơn chỉ sau vài tuần. Xem thêm lợi ích của cờ tướng với học sinh.
Cần chuẩn bị những gì
Người phụ trách
Không nhất thiết là người chơi cờ giỏi. Người phụ trách cần:
- Thích hoạt động này và có thời gian đều đặn.
- Biết luật cờ tướng chắc chắn.
- Biết tổ chức lớp: chia nhóm, giữ trật tự, động viên học sinh.
Giáo viên không chuyên hoàn toàn làm được — xem giáo viên không chuyên có dạy được cờ tướng không. Nếu trường có điều kiện, có thể mời thêm người hướng dẫn bên ngoài cho những buổi chuyên sâu.
Dụng cụ
- Bàn cờ và quân cờ: mỗi hai học sinh một bộ. Chọn quân to, dễ cầm, chữ rõ.
- Một bàn cờ treo tường hoặc bàn cờ lớn để giáo viên giảng.
- Vài đồng hồ cờ cho học sinh lớp lớn, khi đã quen luật.
- Hộp hoặc tủ cất dụng cụ có kiểm đếm quân sau mỗi buổi — quân cờ rơi mất là chuyện rất hay xảy ra.
Nếu phòng có máy chiếu, giáo viên có thể trình chiếu bàn cờ trên màn hình. Trang chơi cờ tướng chạy trên trình duyệt, không cần cài đặt, có thể dùng để minh hoạ.
Lịch học
- Mỗi tuần một buổi, cố định trong thời khoá biểu ngoại khoá.
- Mỗi buổi 45 tới 60 phút cho tiểu học, có thể dài hơn cho học sinh lớn.
- Kế hoạch theo học kỳ: có mở đầu, có giải cuối kỳ, có tổng kết.
Chia nhóm học sinh
Một lớp ngoại khoá thường có học sinh ở nhiều trình độ:
- Nhóm chưa biết luật: học luật từng quân, chơi các trò chơi nhỏ chỉ dùng vài quân.
- Nhóm biết luật: học nguyên tắc ra quân, các đòn đơn giản, chơi ván hoàn chỉnh.
- Nhóm chơi khá: học tàn cuộc, sát cục, khai cuộc; có thể giúp giáo viên hướng dẫn nhóm mới.
Để học sinh khá làm "trợ giảng" là cách rất hay: các em học được nhiều hơn khi phải giải thích cho bạn.
Một học kỳ ngoại khoá mẫu
- Tuần 1–3: làm quen bàn cờ, cách đi từng quân, luật đặc biệt (cản chân Mã, mắt Tượng, Pháo ngòi, Tướng đối mặt).
- Tuần 4–6: chơi ván hoàn chỉnh, học chiếu và chiếu bí, học "hết nước đi là thua".
- Tuần 7–10: nguyên tắc ra quân, không để mất quân vô cớ, các đòn cơ bản.
- Tuần 11–13: tàn cuộc cơ bản, các mẫu sát cục đơn giản.
- Tuần 14–15: giải nội bộ lớp.
- Tuần 16: tổng kết, trao giấy khen cho mọi học sinh tham gia.
Giáo án chi tiết từng buổi có ở bài giáo án cờ tướng ngoại khoá.
Giữ học sinh hứng thú
- Chơi nhiều, giảng ít. Mỗi buổi ít nhất một nửa thời gian là học sinh tự chơi.
- Trò chơi nhỏ thay cho giảng lý thuyết: "cuộc đua của Tốt", "Xe săn quân", "ai chiếu bí trước".
- Đổi đối thủ thường xuyên, để không em nào thua mãi một bạn.
- Khen cách nghĩ, không khen kết quả: "Em đã kiểm tra quân mình có bị bắt trước khi đi, rất tốt."
- Không công bố bảng xếp hạng thắng thua trong lớp cho học sinh nhỏ.
Những lỗi hay gặp khi mở ngoại khoá cờ
Giảng quá nhiều
Học sinh đến giờ ngoại khoá để chơi. Buổi học toàn nghe giảng thì các em sẽ chán nhanh.
Chỉ tập trung vào vài em giỏi
Đội tuyển là chuyện riêng. Giờ ngoại khoá là cho mọi học sinh.
Không có mục tiêu cuối kỳ
Một giải nhỏ cuối kỳ, một buổi giao lưu với lớp khác, giúp học sinh có cái để hướng tới.
Dụng cụ thất lạc
Kiểm đếm quân cờ cuối buổi, giao cho một học sinh làm "thủ kho" mỗi tuần.
Người phụ trách thay đổi liên tục
Nếu có thể, giữ một người phụ trách suốt năm học. Học sinh gắn bó với người, không chỉ với môn học.
Kết nối với gia đình
- Gửi phụ huynh thông tin ngắn về những gì con đang học.
- Khuyến khích học sinh về nhà chơi với ông bà, bố mẹ.
- Mời phụ huynh tới xem giải cuối kỳ.
Xem thêm các bài về phụ huynh đồng hành.
Câu hỏi thường gặp
Học sinh lớp mấy thì bắt đầu học cờ tướng được?
Học sinh tiểu học từ lớp một, lớp hai đã có thể học luật và chơi những ván đơn giản, với cách dạy qua trò chơi. Học sinh lớn hơn học nhanh hơn và có thể đi sâu vào chiến thuật.
Một lớp ngoại khoá nên có bao nhiêu học sinh?
Tuỳ số người phụ trách. Một giáo viên có thể quản lý khoảng hai mươi tới ba mươi học sinh nếu có trợ giảng là học sinh khá. Ít hơn thì dễ hướng dẫn từng em hơn.
Có cần mời huấn luyện viên chuyên nghiệp không?
Không bắt buộc. Giáo viên biết luật và biết tổ chức lớp có thể dẫn giờ ngoại khoá tốt. Huấn luyện viên chuyên nghiệp phù hợp hơn cho đội tuyển.
Học sinh có thể luyện thêm ở nhà bằng cách nào?
Chơi với người thân, hoặc chơi với máy trên trình duyệt. Phụ huynh nên giới hạn thời gian dùng thiết bị và ưu tiên chơi trực tiếp.
Nên dạy cờ tướng hay cờ vua ở trường?
Cả hai đều tốt. Cờ tướng gần gũi văn hoá Việt Nam, học sinh dễ tìm người chơi cùng trong gia đình. Nếu có điều kiện, trường có thể mở cả hai.
